Literum
Epoki
Renesans
Księgi pierwsze
Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...)

Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...)

Jan Kochanowski

Brak ocen

Epoka: Renesans
Rodzaj: Liryka
Gatunek: Pieśń
Czytanie: ok. 2 min czytania

Czytaj Otwórz w aplikacji

Użałuj sie [3], kto dobry, a potłucz zawiasy

I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy [4]

Dobrze [5] już nie szaleję, ja, furta strapiona;

Jednak [6] mię ten bezmierny niepokój dokona [7].

Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,

Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła [8]

Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,

Łatwiejsza to, kiedyby [9] cała była głowa.

Co tu za mej pamięci powrozów stargano,

Wrzeciądzów [10] ukręcono, młotków [11] skołatano;

Teraz już głowicami [12] łotrostwo mię tłucze,

A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze.

To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,

Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,

Która nie wiem na jaki żywot sie udała [13],

Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała.

Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,

A taję, ile mogę, jej zbytków i złości.

Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli [14]?

Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli.

Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,

Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,

Co tu noc pole nocy [15] płacze mi nad głową

Ani mi spać dopuści swą żałosną mową.

«Furto — powiada — sroższa niżli pani twoja,

Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja [16];

Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyż [17] mojej

Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej!

Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku

Nie mam uznać [18] na wieki żadnego ratunku?

I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,

A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże?

Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,

Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane [19];

Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości [20],

A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości.

Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło [21],

A na zapamiętałym [22] uchu paniej siadło;

By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,

Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała.

Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,

A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;

Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,

Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności [23],

Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,

Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,

Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała

A mnie całą noc płakać pod niebem niechała [24].

Alem cię rychlej nowym rymem udarował

I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,

Com sie razów [25] obrócił u twego podwoja,

Obiatami [26] szukając u świętych pokoja».

To tego [27] i co lepiej oni [28] tam umieją,

Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją [29].

Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,

To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje [30].

Przypisy

[3]

użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]

[4]

niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]

[5]

dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

[6]

jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

[7]

dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]

[8]

Abych (…) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]

[9]

nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]

[10]

wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]

[11]

młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]

[12]

głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]

[13]

na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]

[14]

na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]

[15]

noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]

[16]

podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]

[17]

gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]

[18]

uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

[19]

niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]

[20]

doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]

[21]

Gdzieś to (…) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]

[22]

zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]

[23]

uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]

[24]

niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]

[25]

Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]

[26]

obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

[27]

tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]

[28]

oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]

[29]

odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]

[30]

mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]

Tekst i nagranie pochodzą z serwisu Wolne Lektury, domena publiczna lub wolna licencja. Podział tekstu na części udostępniamy na tych samych warunkach. Wesprzyj Wolne Lektury.