Księga IV

Nie goi lubej rany, ślepym ogniem płonie.

Wysoką cnotę męża i rodu zaszczyty

Rozważa; tkwi lic obraz w dnie serca wyryty

I słowa; troska członkom spoczynku nie daje.

Na niebie mgły wilgotne brzask spędzał poranny,

Gdy wzburzona tak rzecze do siostry swej Anny:

— «Anno, siostro! Bezsenną widziadła mnie straszą.

Pozycja społeczna, OdwagaJakiż to nowy przybysz w siedzibę wszedł naszą?

Jak dzielną ma postawę, jak nie zna pierś trwogi!

Ja wierzę i nie próżno — że rodzą go bogi.

Ród niski — strach wydaje. Ach! Iluż on smagan

Losami! Ileż bitew opiewał bez nagan!

Gdyby nie zamiar w sercu głęboko ugrzęzły,

Że z nikim małżeńskimi nie złączę się węzły[346],

Skoro pierwsza mnie miłość przez zgon tak zawiodła[347]

Gdyby mi ślubne łoże nie zbrzydło i godła:

Tej jednej pewnie ulec zdołałabym winie.

Wyznam ci bowiem, Anno: on jeden jedynie,

Gdy ołtarz z ręki brata krwią zbroczył mąż Sychej,

On jeden w chęci serca niezłomnej, choć cichej,

Zachwiał mnie: rozpoznaję zagasły żar w łonie!

Lecz pierwej niech mnie ziemia w swym wnętrzu pochłonie

Lub ojciec wszechpotężny piorunem swym do dna

Erebu mroków strąci, gdzie noc jest bezbrodna[348],

Nim ciebie, wstydzie, złamię, twe prawa zagrzebię!

Ten, co mnie pierwszy kochał, mą miłość dla siebie

Na zawsze wziął: niech ma ją i pośród mogiły!» —

Tak rzekła — i łzy hojne jej łono zrosiły.

Anna rzecze: «O siostro, nad życie mi droga!

Samaż, smutna, nie zaznasz od młodych lat proga

Miłości, słodkich dziatek, ni nagród Wenery?

Czy sądzisz, że to Cienie cieszy i proch szczery[349]?

Dość, że smutnej wciąż, ongi[350] nie ujęła krasa

Mężów Libii i Tyru; nie chciałaś Jarbasa

I innych wodzów, słynnych z triumfów na łanie

Afryki; dziś chcesz zwalczyć w swym sercu kochanie?

Czy nie wspomnisz, wśród jakiej zasiadłaś tu niwy?

Tu wznoszą mur Getuli, lud w bitwach straszliwy,

Numidzi, co rumakom nie kładą wędzidła —

Tu złe Syrty, tam Barków kraina obrzydła,

Znana z łupiestw. Cóż mówić, że Tyr zagrożony

Przez zbrojną pomstę brata[351]…

Ja sądzę, że z łask bogów i pieczy Junony

Iliackie[352] z wiatrem do nas zwróciły się łodzie,

Jakąż siłę, o siostro, i wzrost ujrzysz w grodzie

Po ślubie tym!! Gdy Teukrów dłoń wesprze nas śmiała,

Jak bardzo świetna Penów podniesie się chwała!

Niech jeno dar i prośba gniew bogów odgania —

Gość przybyłych, wynajduj przyczyny zostania,

Póki Orion wilgotny nurt zmąca wśród burzy,

Póki statki zwątlone i niebo się chmurzy».

Otuchy doda sercu, wstydliwość przemognie[353].

Do świątyń idą naprzód, u progów ołtarzy

Jednają bogów; owce, co lepsza się zdarzy,

Dla Cerery ślą, Ojca beztroski[354] i Feba,

A najpierw dla Junony, co troszczy się z nieba

O stadła[355]. Wznosząc czarę, Dydona dorodna

Między rogi bieluchnej krowy wino do dna

Wysącza albo śpieszy przed tłuste ołtarze;

Darami dzień zaczyna, zabitych tak w darze

Dymiące trzewia zwierząt bada z serca trwogą.

Hej! Błahy rozum wieszczków! Co śluby pomogą,

Co chramy[356] — szalejącej? Żar słodki bez miana

Żre szpik, w piersi głęboko cicha żyje rana.

Płonie Dydo nieszczęsna wskroś i przez gród cały

Błąka się niby łania trafiona od strzały,

Którą gnając przez Krety gaje, niespodzianie

Przeszył pasterz i lotny zostawił bełt w ranie,

Nieświadom: — ona w lasach, po górach się wspina

Dyktejskich[357], lecz w jej boku śmiertelna tkwi trzcina. —

Raz Eneja ze sobą w środek bierze miasta,

Wskazuje, jak sydoński gród w siłę urasta

Gotowy… Chce powiedzieć i przerwie w pół słowo;

To w tym samym dniu ucztę wydaje na nowo,

O trudy Teukrów znowu, na wszystko w krąg głucha,

Wypytuje, powieści z zapartym tchem słucha,

Gdy odejdą i blaski księżyca przybledną,

A gwiazdy zachodzące snem koić skroń biedną

Radzą — na opuszczonej sofie wśród zaciszy

Cierpi: nieobecnego ogląda i słyszy;

To Askania, obrazem ujęta rodzica,

Na łonie pieści, miłość omyłką nasyca…

Nie rosną wszczęte wieże, młodzieży huf zbrojnie

Nie ćwiczy sił, bezpiecznych zasieków ku wojnie

Nie gotuje; z daleka przerwany mur wielki

Sterczy groźnie i w niebo piętrzące się belki.

Że niesława w obłędzie nie wstrzyma jej wcale,

Miłość, Małżeństwo, Podstęp, BoginiWięc do Wenery ozwie się córka Saturna:

— «Zaiste, zysk to wielki i chwała dość górna

Dla ciebie i dla synka; dziw wielki urasta,

Że z dwóch bogów zdrad — jedna pobita niewiasta!

Wiedziałam, że cię straszył tych murów zrąb nagi

I miałaś w podejrzeniu gród wielkiej Kartagi.

Lecz dlaczegóż ze sobą spierać się niezgodnie?

Nie lepiej zawrzeć pokój i ślubne pochodnie

Zapalić? Wszak masz, czegoś całą duszą chciała:

Miłością płonie Dydo, szał w kościach jej pała.

Nad wspólnym tedy ludem rząd wspólny sprawujmy,

Fryskiemu małżonkowi niech służy bez ujmy,

Z posagiem zaś lud Tyrów dla ciebie przypadnie».

Aby berło Italii wnieść w Libii krainy —

Tak zasię rzecze Wenus: «Kto mógłby, bez winy

Szaleństwa, przeczyć tobie lub parać się bojem,

Jeśli zechce Fortuna za słowem iść twojem.

Lecz nie wiem, czy los zdarzy, co w sercu stanowisz,

Czy w jeden gród Tyr z Troją zespolić chce Jowisz,

Lud wiązać krwi węzłami lub trwałych przymierzy?

Tyś żoną, tobie prośby próbować należy!

Idź — jam z tobą!» — Królewska odpowie Junona:

«Mój w tym mozół, ty sposób, w jaki się wykona

Bliska sprawa, zważ pilnie i przyjmij gotowy:

Jutro Enej z nieszczęsną Dydoną na łowy

Chcą udać się do gaju, kiedy pierwsze zorze

Wznieci Tytan[358] i światła zapali w przestworze.

Nad nimi ciemną chmurę gradowej zamieci,

Gdy jazdę rozwinąwszy zagarną miot w sieci,

Stoczę z góry i grzmotem całe niebo wzruszę:

Pierzchną druhy i w nocnej znikną zawierusze;

Dydona i wódz Trojan do jednej jaskini

Schronią się. Ja tam będę — skoro się przyczyni

Twa wola, nierozdzielne małżeństwo ich złączy:

Tam ślub zawrą». — Nie przecząc, wnet poklask da rączy

Cyterejka[359] i podstęp uśmiechem pochwali.

Z pierwszym brzaskiem z bram rusza huf[360] młodzi dobrany:

Oszczepy ciężkie wloką, sieć, rzadkie parkany[361];

Massylscy sadzą jeźdźcy[362], psy czujne z daleka.

U progów pani, która ze wstaniem odwleka,

Czekają pierwsi z Penów; koń, z siodłem okrytem

Purpurą, munsztuk złoty żwa, bijąc kopytem.

Płaszcz sydoński ozdobny jej kryje ramiona,

Kołczan złoty ma, złoto włos wiąże bogaty,

Złota sprzączka podpina purpurę jej szaty.

Przy niej druhów frygijskich tłum i Julus śpieszy

Wesoły! Mężczyzna, Uroda, BógNajpiękniejszy sam z całej tej rzeszy,

Idzie Enej i łączy drużyny ochocze:

Tak kiedy zimną Licję i Ksantu roztocze

W kraj matki, w Delos śpiesząc, opuszcza Apollin[363],

Wiodąc chóry wśród Cyntu[364] pagórków i dolin —

W krąg ołtarza Dryjopi[365], Agatyrsi[366], Kreci[367]

Krzyczą, on sploty włosa, co na czoło leci,

Zielenią wiotką ściska i obrączką złotą,

Przy boku dźwięczą strzały; — z tak raźną ochotą

Szedł Enej, takim wdziękiem twarz piękna mu błyska.

Wnet rój dzikich kóz z grani wierzchołków spłoszony,

Zbiegł ze wzgórzy[368] — i pędem z przeciwległej strony

Jeleni zbite stado w popłochu się tłoczy,

Kurz wznosząc, w szczere pola ucieka z gór stoczy.

Chłopiec Askań, wśród dolin, na dzielnym mierzynie[369]

Z radością raz te w pędzie, raz tamte wyminie.

Pragnie, by wśród bezbronnych zwierząt przez parowy

Spieniony zbiegł odyniec z gór albo lew płowy.

Zaciemniać, ciężka gradem znijdzie chmura sina.

Tyryjskie druhy razem z trojańską młodzieżą

I z dardańskim Wenery wnukiem[370] trwożnie bieżą

Pod dachy; z górskich nurtów w krąg zalew się czyni.

Burza, MiłośćDydona i Trojańczyk do jednej jaskini

Chronią się; pierwsza Ziemia[371] i swachna[372] Junona

Dają znak: błysły gwiazdy i niebo, co świadkiem

Zmów miłosnych, załkają gór nimfy ukradkiem. —

Ten dzień pierwszym dniem zguby był i ciężkiej troski;

Już bowiem pozorami gardząc i pogłoski,

Miłości tajnej nie chce Dydo nieszczęśliwa:

Małżeństwem zwie ją — mianem tym winę zakrywa.

Wieść, nad którą nic w świecie prędzej nie urasta,

Ruchem żyje, nabiera raźniejszych sił w pędzie:

Zrazu mała z bojaźni — wnet widać ją wszędzie,

Po ziemi stąpa, głową chmur sięga śreżogi[374].

Ostatnią — mówią — Ziemia ją, gniewna na bogi,

Wydała, Encelada[375] siostrę i straszydła

Ceusza, szybkie nogi mającą i skrzydła;

Potwór straszny, ogromny; ile piór ma w ciele,

(Jakie dziwo!) ócz[376] czujnych wśród nich równie wiele,

Tyleż ust i języków, i uszu się mieni.

Między niebem i ziemią mknie nocą wśród cieni.

Sycząc — nigdy sen słodki nie zmruży jej oczu!

We dnie, na szczycie dachu lub stromych wież stoczu

Siedząc, czuwa i miasta ogromne przeraża,

Zarówno prawdę głosząc, jak kłamstwa plotkarza.

Ta tedy lud plotkami z radością niemałą

Karmi — o tym, co było i co się nie stało:

Że przyszedł Enej, z rodu trojańskich władaczy,

Z którym wnet piękna Dydo połączyć się raczy,

W zbytkach z sobą przez zimę, jak długa jest, błądzą.

Niepomni państw i szpetną uwikłani żądzą.

Te płatki tu i ówdzie rozsiewa w gmin[377] jędza;

Do króla też Jarbasa wreszcie się zapędza,

Zapala słowy[378] umysł i nieci[379] gniew krewki.

Garamasa[381], sto świątnic wielkich w państwie swojem

Jowiszowi, ołtarzy sto stawił ze znojem,

Żar rozniecił, straż bogów wieczną; grunt bogaty

Krwią zwierząt stłuścił, świątyń próg przystroił w kwiaty.

Teraz zdumion, gdy gorzkie go doszły pogłoski,

Jak mówią, przed ołtarzem, odczuwszy żar boski,

Tak błagał, do Jowisza dłoń wznosząc w przestworza:

— «Jowiszu wszechpotężny, któremu Maur z łoża

Tkanego dar Leneja[382] poświęca w podzięce,

Widzisz to? — Czyż, gdy gromy miotają twe ręce,

Niesłusznie drżym? Na ślepoż w chmurach piorun złoty

Straszy serca i próżne rozszerza łoskoty[383]?

Niewiasta, co w mym państwie pod miasto grunt bierze

Za okup mały, której ja morskie wybrzeże

Dałem orać i berło dzierżeć — śluby memi

Gardzi, władcę Eneja do swej wpuszcza ziemi.

Dziś ten Parys ze swymi miękkimi gagatki,

Meońską[384] mitrą spiąwszy brodę i włos gładki,

Zawładnął łupem, my zaś daremnie dań różną

Ślem chramom twym, nadzieje żywimy na próżno!»

Usłyszał go Wszechwładny, wraz rzucił oczyma

Na miasto, na kochanków niepomnych swej sławy

I zaraz Merkuremu ten rozkaz da żwawy:

«Idź, synu, wołaj wiatry, skrzydłami w łan zaleć

Kartagi, gdzie dardański wódz gnuśny jął szaleć

I gardzi miasty, które dłoń losu dlań chowa.

Przemów doń, te z pośpiechem zanosząc mu słowa:

Nie takim go nam matka, bogata we wdzięki,

Przyrzekła, dwakroć z Grajów wyrywając ręki,

Lecz takim, co państw wiele wśród bitew nawały

W Italii zmoże, Fenkra dzielnego wspaniały

Ród wsławi, ziemi całej nadając swe prawa.

Jeżeli dzieł tak wielkich nie nęci go sława

I nie chce znosić trudów dla własnej wielkości,

Czyż — ojciec — Askaniowi Romy pozazdrości?…

Co czyni? Przecz[385] wśród wrogów bawi, obiecany

Ród Auzoński, lawińskie zaniedbując łany?

Niech jedzie! — W tym poselstwa treść i tajemnica».

Gotuje się i najpierw przypina do stopy

Sandały złote, co go nad wodne roztopy

I ziemi łan w wichrowej niosą zawierusze.

Następnie różdżkę[386] chwyta; nią z Orku on dusze

Pobladłe woła, inne w Tartaru śle tonie,

Sen daje i odbiera, wzrok zwraca po zgonie;

W nią ufny, Obraz światawiatr prześciga i chmury bez zwłoki

Przepływa. — Już ogląda wierzchołek i boki

Atlasa, co niebiosa wspiera głowy szczytem,

Atlasa, który z czołem borami zakrytem

Stoi w chmurach, przez wichry sieczony i burze;

Barki starca śnieg kryje, płyną rzeki duże

Przez szyję, lodem błyska nastrzępiona broda.

Tutaj najpierw Cylleńczyk[387] skrzydłami się poda

Równymi, stąd w dół głową się rzuci na głębie.

Jak ptak, co wokół brzegów rybnych, przy skał zrębie

Nad samą falą leci skrzydłem nieruchomem:

Tak mknęło między nieba i ziemi ogromem,

Ponad Libią piaszczystą, tnąc wichrów zamiecie.

Przez matkę od Atlasa wiodące ród dziecię[388].

Eneja, wznoszącego zamek i siedliska,

Widzi. Żółte jaspisy jak gwiazdy bogaty

Miecz mu zdobią, tyryjskie zwisają szkarłaty

Z ramion, możnej Dydony dar, królewski zbytek,

Z wełny przez nią utkany i ze złotych nitek.

Zaraz wpadnie: «Kartagę ty dzisiaj wieżastą,

Babski sługo, ozdobne z posad dźwigasz miasto?!

Z pamięci tron ci wypadł i ojczyzna miła?

Do ciebie mnie z jasnego Olimpu przysyła

Król bogów, świata całym władnący przestworem,

Sam każe ci rozkazy te skrzydłem nieść skorem:

Co czynisz? Czemu w Libów gnuśniejesz tak ziemi?

Jeżeli się nie wzruszasz dzieły[389] tak wielkiemi

I nie chcesz znosić trudów dla własnej twej chwały,

Na Askania, co rośnie, bacz[390] i jego działy:

Wszak jemu kraj Italii i Romy łan tłusty

Należy się». — To swymi wygłosiwszy usty,

W pół rozmowy, w obłoku, co lekko się wzdyma,

Rozwiał się, przed ludzkimi pierzchając oczyma.

Z przestrachu włos się zdębi[391], głos w gardle mu skona

Uchodzić wraz i ziemię porzucić chce drogą,

Rozkazem wzruszon bogów takim i przestrogą.

Co uczyni? Jak stanie przed licem surowem

Wzburzonej? Jakim najpierw odezwie się słowem?

Pośpiesznie tedy w sercu liczne ważąc plany,

Ku różnym stronom umysł obraca znękany.

W rozterce ta mu rada się zdała szczęśliwa:

Mnesteja i Sergesta z Serestem przyzywa,

Każe flotę po cichu skupić u wybrzeży,

Broń gotować. Przyczynę tych prac im należy

Ukrywać; on tymczasem, gdy zacna Dydona

O stałym serc przymierzu będzie przeświadczona,

Wynajdzie czas i sposób najlepszy wybierze

Złagodzenia rozłąki. — Te rozkazy szczerze

Wypełni zaraz druhów gromadka wesoła.

Kochającą?) przeczuła, pojęła ruch wioseł,

Przed wszystkim drżąc. Nieszczęsnej taż Wieść, niecny poseł,

Doniosła, że do drogi gotują się łodzie.

Ból serce jej przeszyje, po całym wnet grodzie

Błąka się jak Tyjada[392], gdy ją szał zapali

Świąteczny, kiedy Bakcha chór słychać z oddali

I nocnym krzykiem wzywa Cyteronu[393] knieja.

W końcu tymi się słowy ozwie do Eneja:

«Spodziewałeś się, zdrajco, że ukryjesz zbrodnię

Tak wielką, chyłkiem z niw mych uchodząc niegodnie!

Ni miłość cię, ni dana prawica od drogi

Nie powstrzyma, ni biednej Dydony zgon srogi?

Zbierasz flotę, gdy gwiazda zimowa nurt ziębi,

Pośrodkiem Akwilonów chcesz płynąć po głębi,

Okrutny? Wszak, jeślibyś nie obce obszary

I domy gonił, gdyby stał Troi gród stary,

Czybyś płynął do Troi przez burzy huragan? —

Mnie rzucasz? Przez łzy moje, przez twoją bądź zbłagan

Prawicę (gdy innego nic mi nie zostało)

Przez ślub nasz, przez serc związek zaczęty nieśmiało!

Jeżelim zasłużyła, jeśliś zaznał ze mną

Coś słodyczy, miej litość, jeśli nie daremną

Ma prośba — i rzuć zamiar powzięty nieczule!

Zdrada, Ucieczka, Miłość, Kobieta, Mężczyzna, Dziecko, Rozstanie, NiebezpieczeństwoZ twej przyczyny mnie Libów lud, Nomadów króle,

Tyryjcy nienawidzą; dla ciebie wstyd z łona

Odrzuciłam i sławę, którą wprzód wzniesiona

Pod gwiazdy byłam! — Komuż mnie rzucasz zbolałą,

Gościu? — Bo to mi imię z małżonka zostało —

Na cóż czekam? Czy żeby Pigmalion te mury

Rozburzył, mnie w niewolę wziął Jarbas ponury?

Gdybym choć, nim ucieczesz ode mnie zdradziecko,

Poczęła z ciebie syna, gdyby Enej-dziecko,

Podobny do cię, igrał pod ścian tych osłoną,

Nie do szczętu bym czuła się przez cię zdradzoną».

Nieruchomo i z trudem troskę w sercu tłoczy.

W końcu krótko rzekł: «Zasług, których twoje słowo

Wyliczyć może wiele, nigdy ja, królowo,

Nie zaprzeczę; w mej myśli ciągle będzie stała

Elissa[394], póki duch mój nie opuści ciała.

O rzeczy krótko powiem: tajna mi rozłąka

Nie przyszła na myśl, ani pochodnie małżonka,

Ni ślubów nigdym z tobą nie zawierał skrycie.

Gdyby los według woli urządzić mi życie

Dozwolił, troskom moim kres znaleźć wesoły,

Wpierw gród Troi i drogie mych ojców popioły

Uczciłbym, gmach Pryjama wznowiłbym, znów do dom

Wróciwszy, Pergam wzniósłbym pobitym narodom.

Lecz teraz do Italii grynejski niezwłocznie

Apollo[395] mnie przyzywa i Licji wyrocznie[396]:

Tam miłość, tam ojczyzna! Jeśli ty, Feniska,

Kartagi gród i Libię oglądać chcesz z bliska,

Skąd zazdrość o Auzonię w twym sercu powstaje?

I nam też, Teukrom, wolno w obce dążyć kraje.

Mnie Anchiza rodzica — gdy wilgotne nocą

Mgły skryją ziemię, kiedy gwiazdy zamigocą —

We śnie strasząc, posępna postać napomina;

Boli krzywda Askania, drogiego tak syna,

Któremu berło trwonię i winne[397] mu łany.

Teraz poseł Jowisza znów, przezeń wysłany,

(Na głowy nasze klnę się) rozkazy mi boże

Przyniósł; boga ujrzałem, jak ubrany w zorze

W gród wstępował — głos jego jeszcze w uszach drga mi…

Zaprzestań mnie i siebie rozjątrzać skargami:

Do Italii zniewolon płynę».

Utkwiła weń z odrazą; — od stopy do głowy

Cichym okiem go mierząc, tak rzecze wzburzona:

— «Nie z Dardana tyś rodu, nie bogini z łona

Wydałać[398], zdrajco, ale Kaukaz z twardej skały,

A hirkańskie[399] tygrysy wymiona podały.

Bo czyż, gorszych czekając spraw, skryję gniew kłamnie?

Czy płacz go mój poruszył? Czy zwrócił wzrok na mnie?

Czy uronił łzę? Czy go ma miłość pokona?

Sroższego cóż jest nad to? Już wielka Junona

I Saturna syn złymi to mierzą oczyma. —

Niestała wszędy wierność! Rozbitka, pielgrzyma

Przyjęłam — państwa częścią się dzielę jak mogę,

Krzepię flotę, od śmierci wybawiam załogę…

Ach! Furie mnie unoszą! To wieszczek Apollin,

To wróżby Licji, to znów goniec do tych dolin

Przez samego Jowisza słan, rozkaz mu boski

Niesie! Iście, w tym mozoł niebian, te ich troski

Zajmują! — Jać nie trzymam, nie zbijam słów wcale:

Idź do ziemi Italii, państw szukaj przez fale!

Tuszę[400], że jeśli bóstwa łaskawe coś mogą,

O skały rzucon, miana Dydony ze trwogą

Często wezwiesz. Z płomieni cię będę czeluści

Ścigać, gdy dusza zimne twe ciało opuści,

Jak cień zgonię cię wszędy, kara nieprzewlekła

Dojdzieć zdrajco! — Wieść o niej usłyszę z dna piekła!»

Unika i przed okiem się w cieniach ukrywa,

Rzucając go w rozterce, gdy jeszcze chciał wiele

Powiedzieć. Służebnice omdlałą na ciele

Na łoże marmurowe odnoszą i kładą.

Cieszyć[401] chciałby i słowy[402] trosk stłumić odmęty,

Choć ciężko wzdycha, wielką miłością przejęty —

Rozkazy boże pełni i do floty zbiega.

Kwapią się zewsząd Teukrzy i statki od brzegu

Odwodzą. Smołą zlany rząd łodzi mknie wielki;

Z gałęźmi jeszcze wiosła wynoszą i belki

Dla ucieczki wycięte w lasach.

Z całego miasta pędem wybiega młódź karna:

Praca, ZwierzętaJak gdy w kopiec ogromny skrzętnie piętrzą ziarna

Pamiętne zimy mrówki i pod dachy kładą —

Idzie czarny rój polem, przez trawy, gromadą,

Wąską ścieżką łup znoszą, zboże część rycerek

Na plecach z trudem dźwiga, inne wiążą szereg,

Karcą zwłokę — na ścieżkach wre wszystkich robota.

Twym sercem? Z jakim jękiem, spod zamku powały

Na brzeg patrząc, widziałaś, jak przestwór w krąg cały

Napełnia wrzawą ciżba żeglarzy stłoczona?

MiłośćZła miłości, do czegóż nie skłonisz ty łona?!

Znów płacze, do próśb znowu się zwraca w rozterce

Znaglona i miłości poddaje znów serce,

By przed śmiercią swą wszystko uczynić, co zdoła:

— «Patrz, Anno, jak się śpieszą na brzegu. Dokoła

Zewsząd zeszli się: wicher dmie w żagiel rozpięty,

Majtkowie raźno w zieleń ubrali okręty.

Jeślim mogła ból przeczuć, co tłoczy mnie biedną,

I znieść go zdołam, siostro. — Nieszczęsnej ty jedno

Uczyń, Anno, bo ciebie czci ów przeniewierca

I tajne nawet czucia powierza ci serca;

Sama wiesz, jak czas znaleźć i sposobność skorą[403].

Idź, siostro ma, i przemów do wroga z pokorą:

Nie jam z Greki na zgon wasz sprzysięgła się w szale

W Anlidzie — naw[404] na Pergam nie słałam przez fale

Nie zgwałciłam Anchiza Manów, grobu głuszy —

Czemuż słów moich w twarde nie chce przyjąć uszy?

Gdzie pędzi? Dar ostatni za miłość niech śle mi:

Niech czeka łatwej drogi pod wiatry dobremi.

Dawnego nie chcę związku, który zdradził kłamnie.

Ni by pięknego Lacjum miał wyrzec się dla mnie.

O marną chwilę błagam, aż spocznie me łono,

Aż los mnie mój nauczy cierpieć zwyciężoną,

Ostatniej błagam łaski, miej litość! Ja za to

Stokrotną mu się w zgonie odwdzięczę zapłatą».

Siostra, nagląc. Drzewo, Burza, ObowiązekOn przecież płaczowi żadnemu

Nie ulega, słów żadnych przychylnie nie słucha,

Los broni, łagodnego bóg zhardził mu ducha.

Tak kiedy dąb leciwy, mocno tkwiący w skale,

To stąd, to stamtąd wichry alpejskie zuchwale

Szarpiąc, wyrwać chcą — słychać łom, wzruszon pień rzęzi,

Zaściela ziemię pomiot strzaskanych gałęzi;

On tkwi w grani — jak wierzchem sięga bez zatrwożeń

Niebiosów, tak w Tartaru głąb zapuszcza korzeń:

Nie inaczej bohater, stąd i zowąd smagan

Słowami, w piersi wzniosłej trosk znosi huragan,

Lecz niezłomnie trwa, próżne spadają łzy z lica.

SzaleństwoChce śmierci; już jej lazur niebiosów niemiły.

By zamiar pełniąc, prędzej w cień zeszła mogiły,

Ujrzała, miecąc[405] wonne na ołtarz kadzidła,

(Strach rzec!) — iż barwa płynu sczerniała i zbrzydła

I wino krwi plugawej rozblaski rozpostrze;

O zjawie tej nie mówi nikomu, ni siostrze.

Prócz tego wśród jej gmachów przybytek stał stary

Małżonka; wielce czczony częstymi ofiary[406],

Wśród śnieżnych wstęg i wieńców świątecznych się chowa

Stamtąd, zda się, szept męża usłyszy i słowa

Przyzywań, gdy nad ziemią noc mroki rozszerzy

I tylko puchacz jękiem żałobnym gdzieś z wieży

Skarżyć się i płaczliwie przeciągać głos pocznie.

Prócz tego liczne wieszczków pobożnych wyrocznie

Przestrogami wciąż trwożą. Przeraża ją we śnie

Okrutny Enej. Ciągle też roi boleśnie,

Że sama, porzucona, długą podróż czyni,

Tyryjców swoich w głuchej szukając pustyni. —

Tak w szale Pentejowi Eumenid złych twarze[407],

Dwa słońca, Teb podwójnych się widmo ukaże,

Takież zjawy Oresta pędzą[408], gdy z daleka

Przed matką, zbrojną w głownię, przed złymi ucieka

Wężami, a na progu mściwe siedzą Jędze.

I zginąć postanowi — czas, sposób niebawem

Układa i do siostry smutnej słowem żwawem

Odezwie się, uśmiechem lic kryjąc trosk ostrze:

— «Znalazłam, droga, sposób (powinszuj swej siostrze),

Co mi zwróci go albo miłość wyrwie z łona:

Na krańcach oceanu, gdzie słońca blask kona,

Kraina jest Etiopów: tam Atlas olbrzymi

Na barkach niebo dźwiga z gwiazdy płonącymi.

CzarownicaPoznałam wieszczkę, którą wydały te kraje,

Massylkę, stróżkę chramu Hesperyd[409], co daje

Smokowi żer, gałęzie drzew świętych ochrania,

Zlewając miód i maki, nęcące do spania.

Zaklęcia zna, przez które od trosk w mgnieniu powiek

Zwolniony lub brzemieniem ich zmożon jest człowiek:

Rzekę wstrzyma; pchnie gwiazdy wstecz wiersz tajemniczy

I nocne wzruszy Cienie; — ujrzysz, jak zaryczy

Pod stopą twoją ziemia, jesiony w to błonie

Z gór zestąpią… Na bogi klnę się i twe skronie,

Najdroższa, że do magii niechętnie się biorę. —

Ty w dziedzińcu wewnętrznym pod niebem stos w porę

Wznieś; — broń, którą nad łożem przybił przeniewierca,

Strój i łoże małżeńskie, zgubę mego serca,

Włóż nań: zniszczyć to wszystko, co przyniósł mi w darze

Niegodziwiec — i serce, i wieszczka mi każe».

Nie wie Anna, że siostry plany tajemnicze

Śmierć kryją, nie przeczuwa, że zdjęta jest szały[410]

Większymi, niż gdy losy Sycheja zabrały.

Więc pełni rozkaz.

W ogromny stos porzniętych dębów piętrzy kloce,

Przystraja miejsce w wieńców żałobnych korony

Dokoła; w górze szaty, miecz pozostawiony

I, przyszłości świadoma, posąg w łoże kładzie.

W krąg ołtarzy po trzykroć — z włosami w nieładzie

Kapłanka sto bóstw, Ereb i Chaos[411] przywoła,

I Hekatę, dziewiczej Dyjany trzy czoła[412].

Zdrój Awernu udany rozlewa po ziemi

I ścięte przy księżycu sierpy miedzianemi

Dojrzałe kładzie, czarny sączące mlecz, zioła.

Szuka guza ściętego ze źrebięcia czoła,

Przysmaków wziętych matce.

Dydo mąkę w żar sypie na ołtarz bogaty,

Rozzuje jedną stopę — i podpiąwszy szaty,

Przed śmiercią bóstw przyzywa i gwiazdy, człowieczy

Znające los, i niebian, co mają w swej pieczy

Serca, zdradą w miłości dotknięte boleśnie.

Znużone ciała, zmilknął las i odmęt srogi

Fal morskich, gwiazdy ledwie przebiegły pół drogi,

Śpią łany w krąg; zwierzęta i barwne ptaszęta.

Które żywią jeziora, i wieś zarośnięta

Chaszczami teraz ścichły, snem zdjęte pospołu,

Zapomniawszy trosk dziennych i pracy mozołu.

Lecz nieszczęsna Feniska, w ciężkiej uczuć burzy

W głębi piersi, przez całą noc oka nie zmruży

W śnie słodkim; wstają troski, znów budzi się w łonie

Dawna miłość i wielkim gniewem znowu płonie.

Namiętnie tak więc w sercu do siebie powiada:

— «Cóż uczynię? — ja, dawnym zalotom nierada,

Będęż o ślub Nomadów błagać, których hardo

Tylekroć odrzuciłam od siebie ze wzgardą?

Na flocie Teukrów, niskie ich pełniąc zlecenia,

Popłynę? Wszakże lud ten mą pomoc ocenia

I serca ich wdzięcznością za przeszły czyn płoną!

Choćbym chciała — na łodzie pyszne któż wzgardzoną

Przyjmie?… Jakiż cię zamiar, zgubiona, zaprząta?

Czy nie wiesz, jak zdradliwy ród Laomedonta?…

Cóż zresztą? Samaż z hufcem żeglarzy pośpieszę?

Czy wiodąc z sobą całą Tyryjców mych rzeszę

Wejdę, i ludzi, ledwo ze Sydonu niwy

Wyrwanych, na wir morza znów rzucę burzliwy?

Giń raczej, skoroś winna! Skróć mieczem ból łona!

Ty pierwsza mnie, o siostro, łzy mymi zmiękczona,

Darzysz klęską! Wróg przez cię mnie zgubił przychodni:

Nie mogłam żyć, nie znając co łoże, bez zbrodni,

Jak zwierz leśny, bez troski, od której dziś pałam!

Sycheja szczątkom wierność powinną złamałam!»

Takimi w głębi serca skarżyła się słowy[413].

Pokrzepiał snem swe siły, nie myśląc już zostać,

Znów tedy z tymże licem co wpierw, boga postać

Zjawiła mu się we śnie i tak napomniała,

Podobna Merkuremu głosem, cerą ciała,

Włosem złotym młodości siejąca czar boski:

— «Bogini synu, jakże spać możesz bez troski?

Nie widzisz, jaki wkoło zdrad nawał cię nagli?

Nie słyszysz szumu wichrów, pomyślnych dla żagli?

Ona podstęp i srogą zbrodnię waży w łonie,

Pewna śmierci — i różnych gniewów burzą płonie.

Czyż nie ujdziesz stąd, póki ujść można bez trwogi?

Ujrzysz łodzie na morzu, pochodni rój srogi

Błyszczących, ognie z brzegów bijące świetlanie,

Gdy tylko cię jutrzenka w tej ziemi zastanie.

Nie zwlekaj! Nuże! Zmienna zawsze i niestała

Kobieta[414]!» Rzekł i mroczna noc w cień go schowała.

Zrywa się ze snu, druhów budzi na trud żwawy:

— «Śpieszcie się — woła — męże, i siądźcie do wioseł,

Rozpuśćcie prędko żagle! Z niebiosów mi poseł

Skręcone przeciąć liny i płynąć przez morze

Raz wtóry już poleca. — Słuchamy cię, boże,

Ktośkolwiek jest — na rozkaz się bierzem do jazdy,

Ty jeno wiedź łaskawie i pomyślne gwiazdy

Nieć[416] w niebiosach!» —

Błyszczącym niby piorun tnie powróz żelazem.

Jeden żar przejął wszystkich: rwą, pędzą bez słowa;

Opustoszał brzeg, morze pod flotą się schowa —

Z wysiłkiem krają piany i sieką nurt siny.

Pierwszym światłem dnia Zorza złociła rumiana;

Zdrada, Miłość tragiczna, Przekleństwo, RozpaczKrólowa, skoro z wieży ujrzała brzask rana,

Flotę, co w drogę rusza rozpostarłszy żagle,

Brzeg i port, przez żeglarzy opuszczon tak nagle —

Wielekroć dłonią kształtne swe piersi uderza

I tnie włos płowy: «Pójdzież z mojego wybrzeża

Ów przybysz? Na Jowisza, z państw naszych drwić będzie?

Czyż z bronią z miasta wszyscy nie ruszą nań w pędzie?

Nie porwą łodzi z portu, by fala je niosła?

Dalej! Nieście żar, strzały! chwytajcie za wiosła!

Co mówię? Gdziem jest? Jakiż szał serce ci zmienia,

Biedna Dydo? Dziś niecne cię gnębią zdarzenia?

Nie wpierw, gdyś berło dała? — Oto dana ręka,

Dłonie, co bóstwa brały z ojczystych izb wnęka!

Oto ten, co niósł ojca na barkach wytrwale!

Nie mogłam ciała jego pociąć i na fale

Rozrzucić[417]? Druhów zabić i z Julem pospołu

W potrawie podać ojcu przy uczcie[418], u stołu?

Lecz mógłby zmóc mnie w bitwie? — Niechże więc i zmognie,

Czegóż bać się przy zgonie? Wniosłabym im ognie

W obozy syna z ojcem i rodem zgubiła

Do szczętu — potem mnie by pożarła mogiła!

O słońce, które widzisz wszystkie sprawy ziemi!

Junono, co masz pieczę nad troski takiemi!

Hekate, nocną porą w rozdrożach sławiona!

Mściwe jędze i bóstwa Elissy, co kona!

Przyjmijcie dar, obróćcie wzrok na mnie zbłagani

I prośby mej słuchajcie: gdy wnijść do przystani,

Do lądu dobić zbrodniarz musi z woli nieba,

Gdy z losów i wyroku Jowisza tak trzeba —

To nękan od złych ludów straszną bojów hydrą,

Z dala granic, gdy Jula z objęcia mu wydrą,

Pomocy niech przyzywa, nędzne widzi zgony

Swych druhów, do praw ciężkich rozejmu zmuszony;

Niech berłem się nie cieszy, ni światłem powszedniem,

Lecz padnie w piach wybrzeży, niegrzebion, przede dniem!

O to błagam, z krwią rzucam ostatni krzyk skargi

Wy, Tyryjcy, ród cały wiecznymi zatargi

Prześladujcie, tym darem czcząc prochy me świeże!

Niech ludów nie kojarzy miłość ni przymierze,

A kiedyś niech powstanie mściciel z naszych kości[419],

Co z ogniem do Dardanów i mieczem zagości.

Dziś, jutro, skoro tylko w ramieniu sił stanie!

Brzeg brzegowi, przystaniom wrogimi przystanie

Niech będą! Miecze mieczom! Niech wnuki w bój staną!»

Chcąc prędko skończyć życie, obrzydłe już zgoła,

Sycheja mamkę, Barkę do siebie zawoła,

Bo własną w dawnym kraju jej kryje mogiła:

— «Do Anny, siostry, — rzecze — biegnij, nianiu miła,

Powiedz, niech ciało śpieszy źródlaną zmyć wodą,

Niech bydło z nią i dary wskazane przywiodą.

Ty zasię opaskami wieńcz skronie świętemi:

Zaczęte już obrzędy Jowisza podziemi

Spełnić myślę, zakończyć ból dręczący srodze

I wodza trojańskiego stos oddać pożodze».

SamobójstwoDydo, drżąca i złymi zdziczała zamiary,

Krwawymi oczy błądząc, z plamami znaczonem,

Drżącym licem i blada od wzruszeń przed zgonem,

Do wnętrza wpada domu, w szale na wysoki

Wstępuje stos i z pochwy dobywa bez zwłoki

Dardański miecz, nie na to w niedawnej dan porze.

Tu, gdy szaty iliackie i znajome łoże

Spostrzegła, staje, w dłonie spłakaną twarz schowa,

Na łoże pada, takie ostatnie śląc słowa:

«Słodkie szczątki, gdyż szczęście mi wyrok niósł boski,

Weźcie duszę i z ciężkiej zwolnijcie mnie troski!

Żyłam i szłam drogami od losu danemi,

A teraz cień mój wielki zejdzie do podziemi.

Gród sławny wzniosłam, murem umocniłam godnie,

Mszcząc męża, brata mego skarałam za zbrodnie:

Szczęśliwa, zbytnio szczęsna, gdyby mych wybrzeży

Nie tknęły nigdy statki dardańskich szalbierzy».

Lecz gińmy! Tak, tak, błogo iść w Cieniów krainę.

Niech widok tego ognia w dno duszy się wwierci

Okrutnika, by z sobą niósł wróżbę mej śmierci!»

Ujrzą druhy, jak pada, jak miecz krwią się spienia

I krew broczy jej ręce. W sal wielkich wierzeje

Bije wrzask, wieść po grodzie wstrząśniętym szaleje,

Wśród domostw odgłos płaczów rozlega się w mieście,

Grzmią lamenty, jęk, skargi i wycia niewieście —

Nie inaczej, jak gdyby pod napadem wroga

Ginęła Kartagina lub Tyr, a pożoga

Szła w szale poprzez dachy i bogów świątynie.

Siostrzyca; drapie twarz swą i pierś nieszczęśliwa,

Przez tłum gna i ginącą imieniem przyzywa:

— «Więc podstęp knułaś, siostro, pod cieniem tych pował?

Tę mi zdradę stos, ogień i ołtarz gotował?

Na cóż wpierw się uskarżę? Gubiąc się żelazem,

Wzgardziłaś siostrą? Trzebaż mnie było wziąć razem!

Ból jeden by nas zabrał i jedna godzina!

Na toż dłońmi stos wzniosłam, na toż, o jedyna,

Wzywałam bóstw, bym ciebie odbiegła bez chwały?

Śmierć, Śmierć bohaterska, BoginiZgubiłaś, siostro, siebie, mnie, lud, senat cały

Sydończyków i gród twój! Dajcie, o najszczersi,

Zmyć rany wodą, oddech ostatni jej piersi

Usty przejąć! — To rzekłszy, wstępuje na stopnie,

Do łona tuli siostrę, pobladłą okropnie,

Z jękiem — i szatą suszy krew, co z ran się toczy.

Tamta, znów ociężałe podnieść pragnąc oczy,

Omdlewa; pod jej piersią krwawa rzęzi rana.

Trzykroć, wsparta na łokciu, dźwiga się znękana,

Trzykroć pada na łoże, błędnymi oczyma

Szuka światła — i znowu jęk piersi jej wzdyma.

I ciężki zgon, Irydę z Olimpu wysyła,

By duszę jej zbolałą zwolniła od ciała.

Bo nie z losów, należnym zgonem umierała,

Lecz przed czasem, przez obłęd znaglona wichrowy;

I jeszcze Prozerpina złotych włosów z głowy

Nie ścięła jej, skazując do styskich podziemi…

Więc Irys przez niebiosa skrzydły tęczowemi,

Tysiącem w słońcu różnych kolorów spowita,

Zleci i ponad głową stanie: «Ten dla Dita[420]

Wedle zleceń dar święcę i zwalniam cię z ciała!»

Tak rzecze i włos zetnie — ciepło, którym pała,

Pierzchło i w lekkie tchnienia uleciało życie.