Boska komedia, Czyściec · Dante Alighieri

Pieśń XXXI – Pieśń XXXIII

ok. 15 min czytania

Pieśń XXXI

(Dante spowiada się przed Beatrycze. Zanurza się w strumieniu i przekracza go. Beatrycze zdejmuje zasłonę.)

«Ty, który stoisz poza świętą rzeką [529]»,

Tymi mówiła Beatrycze słowy,

Zwracając do mnie samo ostrze mowy,

A której cięcia tak bolą i pieką.

«Mów, czy to prawda [530]? wielkie oskarżenie,

Spowiedzią twoje oczyszczaj sumienie».

Stałem zmieszany, ze zbytku wzruszenia

Głos mój, nim wyszedł, stracił siłę brzmienia.

Czekała trochę, potem tak mówiła:

«Mów, nie myśl długo, twych błędów wspomnienia

Jeszcze ci woda Lety nie zgładziła».

Strach tak potężnie głos we mnie zatłumiał [531],

Że ledwom ciche Tak wymówić umiał,

Że trzeba było patrzeć okiem umieć,

Chcąc po ust ruchu jego dźwięk zrozumieć.

Majdan [532] gwałtownie gdy naciągnie ręka,

Zarazem struna i łuk cały pęka,

Strzała mniej szybko dobiega do celu;

Takem złamany był od wrażeń wielu,

Tyle wzdychałem i płakałem tyle,

Że głos w swym przejściu spóźnił się o chwilę.

Wtem ona: «Kiedy iskrę po iskierce

Wciąż dorzucając do twych żądz niewinnych,

Miłością dobra zatliłam twe serce,

Po którym żądza nie widzi dóbr innych;

Mów, jaki łańcuch lub przekop głęboki

Na drodze dobra zatrzymał twe kroki,

Żeś musiał stracić nadzieję iść dalej?

Jakie korzyści i jakie pieszczoty

Urzekły ciebie, że wstyd cię nie pali

Ciągle uganiać tak błędne przedmioty?»

Westchnąłem gorzko, usta zmordowane,

Jąkając słowa krótkie i urwane,

Ledwo dość miały sił do odpowiedzi.

Płacząc, mówiłem: «Obecne rozkosze

Dawny mój zapał studziły po trosze,

Odkąd twarz twoja skryła się przede mną».

A ona: «Szczerym bądź w twojej spowiedzi,

Nie zmniejszysz winy, tłumacząc ją ciemno,

Gdy ją skroś widzi oko spowiednika.

Wiedz, gdy wyznanie grzechu się wymyka

Ze skruszonego żalem ust grzesznika,

Tu kamień młyński z wiekuistej rady

W obrocie swoim tępi ostrze szpady [533].

Jednak chcąc wstydu oszczędzić dla ucha

I gdybyś potem uznając rzecz marną,

Słuchać mógł syren z większym hartem ducha [534],

Słuchaj, a odsuń wszelkie łez twych ziarno.

Tam ciało moje w mogile zamknięte

Mogłoby natchnąć cele życia święte;

Nigdy natury albo sztuki dzieło

Większą rozkoszą ciebie nie natchnęło,

Jak moje piękne, gdzie żył duch mój, ciało,

A które teraz w proch się rozsypało.

Gdy przez śmierć moją arcyrozkosz taka

Znikła dla ciebie, czyż piękność czasową

Po mojej mogłeś pożądać na nowo?

Na pierwszy postrzał kłamliwych słodyczy

Tyś był powinien wzrok zatopić w niebie,

Wiedzieć, że stamtąd ja patrzę na ciebie,

Ja, duch wcielony w byt już niezwodniczy.

Nie powinieneś był zwyczajem ptaka

Spuszczać twych skrzydeł, by czekać ran nowych

Z oczu dziewczyny lub z jej ust różowych [535],

Lub od uciechy równie krótkotrwałej.

Ptak dziecię czeka na dwa, trzy wystrzały,

Lecz w oczach ptaka, co z dawna porosły

W pierze i pióra, może mieć lot wzniosły,

Daremnie łowiec nastawuje sieci.

Darmo łuk ciągnie, strzała nie doleci».

Jak gdy do winy przyznają się dzieci,

Milczą i prosto stoją przed starszemi,

Tylko ich oczy wstyd spuszcza do ziemi;

Podobnie stałem, a ona tak pocznie:

«Gdy mnie słuchając bolejesz widocznie,

Podnieś twą brodę [536], boleść, co cię tłoczy,

Poczujesz żywiej patrząc w moje oczy».

Dąb czerstwy z mniejszym upada oporem

Przed huraganem albo pod toporem,

Jak ja podniosłem brodę z jej rozkazu [537]:

Gdy twarz przez brodę, całość przez część zowie,

Słów gorzkich żądło poczułem do razu.

W chwili, gdym moje podnosił źrenice,

Przestali rzucać kwiaty aniołowie,

Wzrok mój nieśmiały padł na Beatrycę

Patrzącą w gryfa postać promienistą,

W jednej osobie z naturą dwoistą.

Choć pod zasłoną stała poza rzeką,

Od siebie samej piękniejsza daleko

I tym piękniejsza, że wdziękami swemi

Drugich piękności nie ćmiła na ziemi.

Żal jął boleśnie piec mię jak pokrzywą,

Żem ją zapomniał, kochając tak żywo,

Dla marnych uciech, światowej głupoty.

W serce me żądło ukłuło zgryzoty,

Padłem omdlały; co się we mnie działo,

Ona, przyczyna, znała boleść całą.

Potem zewnętrzne gdym odzyskał zmysły,

Nade mną stała ta samotna dama,

Której mi oczy uprzednio zabłysły [538].

I jakby biorąc mię w swoją opiekę,

«Wstań, wstań,» mówiła «a idź za mną dalej».

Po same usta wciągnęła mię w rzekę,

Ręką mnie wlokąc za sobą, a sama

Jak lekka łódka szła lekko po fali.

Gdyśmy do brzegu szczęśliwego przyszli:

«Oczyść mię!» słodki psalm dźwięczał przez chwilę [539],

Słodyczy nuty pióro nie określi.

Głowę mą piękna objęła kobieta

I zatopiła mnie w wodę o tyle,

Żem się przez usta jej napił do syta.

Tak skąpanego przedstawiła z wody

Czterem tancerkom przecudnej urody [540],

Które mię swymi oplotły rękami,

Mówiąc i nucąc zgodnymi głosami:

«Tu nimfy, w niebie jesteśmy gwiazdami;

Pierwej nim przyszła na świat Beatryce,

Nas przeznaczono na jej służebnice [541].

My zaprowadzim ciebie przed jej oczy;

Gdybyś ich światła mógł znieść ogień żywy,

Oto na stronie stoi niewiast troje [542],

Które wzrok mają więcej przenikliwy,

Ich wzrok zaostrzy mdłe spojrzenie twoje».

Tak głosem brzmiącym jako śpiew uroczy,

Zarazem wszystkie śpiewając mówiły:

Mnie przed popiersiem gryfa postawiły [543],

Gdzie Beatrycze stała ku nam twarzą.

I rzekły: «Nie szczędź wzroku, bo tu z nami

Przed znajomymi stoisz szmaragdami,

Skąd już ci miłość ciskała swe strzały».

Wtem żądz tysiące, co jak skry się żarzą,

Wzrok mój w promiennych oczach zatapiały,

Które bez przerwy na gryfa patrzały [544].

Jak słońce w szklannych lub wodnych przeźroczach,

Postacią jedną, to drugą widomie

Gryf się promienił w Beatrycy oczach [545].

Zważ, czytelniku, moje zadziwienie,

Gdy gryf, widziałem, stojąc nieruchomie,

Sam się przekształcał w swój obraz obfity:

Podczas gdy pełna wesela i trwogi

Dusza ma pokarm kosztowała błogi,

Który nas sycąc pobudza łaknienie.

Snadź [546] z wyższych szczebli znowu trzy kobiety

Zstąpiły na brzeg lekkimi stopami,

Na wzór aniołów z tańcem i pieśniami.

Pieśń była taka: «Pojrzyj, Beatryce,

Twój wierny patrzy w twe święte źrenice,

Przeszedł mil tyle, aby cię oglądać.

Przez łaskę, jeśli możem łaski żądać,

Odsłoń mu usta, niech twą piękność drugą

Pozna na końcu, nie kryj jej tak długo [547]!»

O! ty, światłości blasku wiekuistej,

Kto pił z Parnasu studni przeźroczystej,

A pijąc ciągle, zbladł, wysechł z pragnienia;

Któż by nie zadrżał bojaźnią tajemną,

Ważąc się kreślić ciebie, gdy przede mną,

Gdzie sfer melodią niebo się ocienia,

W powietrzu jasnym, spod kwiatów obłoku,

Siebie odkryłaś, błysnęłaś mi w oku!

Pieśń XXXII

(Widzenie się z Beatrycze — połączenie z łaską bożą. Pochód zwraca się na prawo, ku drzewu poznania. Rydwan pozostaje tu — Chrystus i Święci znikają. Beatrycze zstępuje. Widzenie dziejów widomego walczącego Kościoła.)

Tak były moje oczy wytężone,

Dziesięcioletnie gaszące pragnienie [548],

Że inne zmysły wtrąciły w uśpienie;

Oczy jak murem z dwóch stron zasłonione [549],

Na wszystko inne patrzyły bez troski:

Tak silnie uśmiech mojej pani boski

Ciągnął mnie do się dawnymi sieciami.

Wtenczas twarz moją gwałtownie rękami

Zwracały w lewo nimfy i mówiły:

«Oczy się jego zanadto wpatrzyły [550]».

Stan przykry, jaki czujem w naszym oku,

Gdy uderzona powieka przez słońce

Wzrok mruży, na czas [551] pozbawił mię wzroku.

Lecz wzrok przed światłem gdy wypoczął małem [552]

(Mówię, równając do wielkiej światłości,

Od której gwałtem oczy oderwałem),

Spostrzegłem w prawą zastępy idące

Okrytych wieczną chwałą bojowników,

Twarzą ku słońcu i siedmiu świeczników,

Jak pod zasłoną swojego obozu,

Bojowym szykiem postępując rota,

Zwraca się, kędy jej sztandar migota [553];

Tak cały zastęp królestwa wieczności,

Co szedł przed wozem, przeciągał pochodem,

Nim wóz na prawą zawrócił [554] się przodem.

Niewiasty stają tuż przy kołach wozu,

A gryf wóz święty targnął siłą całą,

Choć na nim żadne pióro nie zadrżało.

Dama, co dla mnie w bród ze mną szła rzeką,

Stacyjusz [555] i ja szliśmy niedaleko

Za kołem, które łuk mniejszy pisało [556],

I szliśmy wielką, dziś pustą dąbrową,

Przez błąd wierzącej w poradę wężową,

Pieśnią aniołów mierząc swoje kroki.

Gdyśmy do tyla zaszli w las głęboki.

Jak na potrójny rzut strzały w strzelnicę,

Z wozu zstąpiła na dół Beatryce.

Wtem «Adam! Adam!» szmer zamruczał głuchy,

Wszyscy pień drzewa otoczyli suchy,

Z liści i kwiatu z dawna obnażony [557];

Czub drzewa tylko liściami [558] odziany,

Wzwyż rozszerzając obwód swej korony [559]

Mógłby zadziwić leśne Indiany.

«Dwoisty gryfie, bądź błogosławiony!

Że nie rozdarłeś dziobem tego drzewa [560]:

Słodki smak jego, lecz Adam i Ewa

Czuli, jak jadem paliło ich trzewa [561]!»

Wokoło drzewa tłum szemrał tym śpiewem,

Gryf odpowiadał na ten szmer w te słowa:

«Tak się nasienie wszelkiej prawdy chowa».

I zaraz po tej uciętej przemowie,

Wóz pod to drzewo, po swych liściach wdowie [562],

Zatoczył dyszlem i rzucił pod drzewem,

Z którego wóz ten zrobiony był rdzeni [563].

A jak rośliny nasze, gdy stojące

Za znakiem Ryby wyiskrza się słońce [564],

Z nią blaski wspólnych mieszając promieni,

Nim swe rumaki, co ogniami zieją,

Pod inną gwiazdą zaprzęże koleją,

Zmieniają barwy i kwiatem pęcznieją;

Tak odzyskując barwy aż z wierzchołka,

Bledsze od róży, żywsze od fiołka,

Bezlistne drzewo odżyło na nowo [565].

Wtenczas tłum śpiewał jakąś pieśń godową,

Nuty tej pieśni na ziemi nie brzmiały,

A ja nie mogłem dosłuchać jej całej.

Gdybym mógł skreślić, jak bajarz uroczy

Uśpił bajaniem Argusowe oczy [566],

Którym czuwanie zbytnie jest przestrogą,

Bo wzrok ich czujny kosztował tak drogo!

Jak malujący malarz według wzoru,

Skreśliłbym sen mój barwą słów doboru;

Maluj, kto sen mój pędzlem uosobisz,

Ja schodzę w moment, który wspomnieć miło,

Gdy światło snu mi zasłonę przebiło,

Gdy do mnie krzyknął głos: «Wstań! co ty robisz?»

A jak na Tabor woń jabłoni luba [567],

Której owocu aniołowie chciwi

Bez przerwy w niebie ucztują szczęśliwi,

Znęciła Piotra, Jana i Jakuba,

Gdzie przed niebieskim blaskiem wywróceni,

Wstali na słowo, co z grobowych cieni

Budzi umarłych i wtenczas widzieli

Jak Eliasz, Mojżesz w obłokach zniknęli;

I jak ich mistrza, który w niebo wzlata,

Czerwona z białą zmieniła się szata;

Taki głos ze snu przetarł mi źrenice.

Widzę nade mną stoi pochylona,

Pełna współczucia niewiasta [568], to ona,

Co mnie pod skrzydłem swej czułej opieki,

Przeprowadziła dnem letejskiej rzeki.

Z trwogą ją pytam: «Gdzie jest Beatryce?»

— «Patrz, ona siedzi na korzeniach drzewa [569],

Co świeżym liściem i kwieciem powiewa;

Patrz, jakie grono otacza ją kołem,

Drudzy ku niebu z gryfem lecą społem,

I nucą pieśnie, których nut słodycze

Coraz to słodsze, więcej tajemnicze».

Jaki był dalszy ciąg jej odpowiedzi,

Ja nie wiem, bo już w mych oczach błysnęła

Ta, co uwagę całą pochłonęła.

Na ziemi nagiej Beatrycze siedzi,

Jakby dla straży wozu gryf ją rzucił,

Gdy pod to drzewo wóz dyszlem zawrócił.

Siedem nimf wieńcem wokoło niej stoi [570],

A każda świecznik trzyma w dłoni swojej,

Który podmuchu wiatrów się nie boi.

— «Dziś gaj ten zwiedzasz jako gość znikomy,

Nim wstąpisz ze mną w wieczności przybytek,

Jak obywatel tej niebieskiej Romy,

Gdzie Chrystus pierwszym jest obywatelem!

A więc na świata grzesznego pożytek,

Ten wóz szczególniej zrób uwagi celem;

Abyś wróciwszy, farbami żywemi

To, co widziałeś, opisał na ziemi».

Tymi mówiła Beatrycze słowy.

Chętnie jej rozkaz wypełnić gotowy,

Gdzie chciała, oczy zwróciłem i myśli.

Tak szybko ogień jasnych prąg [571] nie kryśli [572],

Gdy piorunowa wyrzuca go chmura,

Jak na to drzewo spadł ptak jowiszowy [573],

Zakrakał dziko i nastrzępił pióra,

Korę i liście, kwiat, co się rozwijał,

Z zielonych pączków swym dziobem obijał

I z całej siły uderzył piersiami

W pośrodek wozu, wóz wrył się kołami,

Zgiął się jak okręt tłuczony falami.

Lis długo, długo pełznąc niewidzialny [574],

Ukradkiem wskoczył na wóz tryumfalny,

Chudy, snadź łaknął tuczniejszego chleba.

Lecz moja pani zgromiła go srogo,

Uciekł, choć z głodu ledwo iść mógł drogą.

Orzeł, widziałem, spadł z zachodniej strony

I wóz, gdy odeń krzywe podniósł szpony,

Zostawił swoim piórem upierzony.

Wtem głos przemówił wychodzący z nieba

Jak głos, co z piersi zbolałej wychodzi:

«Zły jest ładunek twój, o moja łodzi!»

Między kołami wozu w mgnieniu oka

W ziemi się przepaść rozwarła głęboka,

Wychodzącego z niej widziałem smoka [575],

Który ogonem na skroś wóz przeszywa:

Potem jak osa, gdy żądło wyrywa,

Cofając ogon zarwał wozu kawał,

Idąc, rad z łupu uśmiechać się zdawał.

Wóz uszkodzony jak rodzajna niwa,

Którą puszyste okrywają zioła,

Okrył się pierzem z piór ptaka cezarów.

Czystą być mogła myśl jego zamiarów;

Pióra przykryły dyszel, oba koła,

W tak krótkim czasie, że dłużej westchnienie

Z ust półotwartych wyrywa cierpienie.

Z tak przekształconej tej świętej budowy

Z różnych jej części wyglądały głowy;

Z dyszla trzy tylko, tych rogi bawole,

Gdy czterem sterczał jeden róg na czole [576].

Któż taki potwór mógł widzieć [577] w naturze?

Pewna jak twierdza na wysokiej górze

Na wóz, widziałem, siadła wszetecznica;

Piersią pół nagą świecąc przez koszulę,

Wokoło siebie wodziła oczyma.

Przy niej stał olbrzym, wzrok bystry olbrzyma

Poglądał na nią z trwogą podejrzaną,

Snadź [578] aby jemu branki nie porwano.

Kiedy niekiedy ściskali się czule.

Dziki zalotnik spostrzegłszy jej lica

Zwrócone ku mnie, widząc jak z uboczy

Chciwe i błędne obracała oczy,

Chłostał ją rózgą aż do stóp od głowy.

Gdy tak w nim zawiść żar gniewu zagrzewa,

W skok wóz potworny odwiązał od drzewa

I precz daleko ciągnął w głąb dąbrowy,

Która jak puklerz swoją gęstwą ciemną

Brankę i zwierzę [579] zakryła przede mną.

Pieśń XXXIII

(Beatrycze i inne niewiasty powstają, Beatrycze prorokuje ocalenie Kościoła i przywrócenie ładu bożego. Eunoe i zanurzenie się w niej. Zakończenie.)

Deus, venerunt gentes: na przemianę,

Zmieniając w kolej chór swój z każdą zwrotką,

To trzy, to cztery głosy nimf dobrane,

Płacząc, poczęły psalmodyję słodką [580].

A Beatrycze, wzdychając, jej słucha,

Współczuciem łez ich zmieniona i drżąca;

Rzekłbyś, Maryja pod krzyżem stojąca,

Niewiele więcej była od niej blada.

Lecz gdy spostrzegła, że mówić wypada,

Powstała prosta, z żarliwości ducha

Zaczerwieniona jak ogień, mówiła:

«Siostry, maluczko już mnie tu widzicie,

Maluczko zasię, a znów mnie ujrzycie [581]».

Wszystkie sióstr siedm przed się postawiła,

Damę, mnie, mędrca, który został z nami [582],

Za sobą, tylko znak dając gestami.

Tak szła i prawie za dziesiątym krokiem,

Gdy oczy moje przebiła swym okiem,

Rzekła spokojna: «Chodź sam bliżej, śmiało,

A stań tak do mnie zwrócony w połowie,

Abyś mógł słyszeć, gdy do cię przemówię».

Gdym stanął przy niej, jak mi stać przystało,

«Bracie,» mówiła, «tak idąc, dlaczego

Nie śmiesz mi zadać pytania jakiego?»

Jak ten, co nie śmie wyjść z pewnych obrębów

Przyzwoitości przed swoim zwierzchnikiem,

Mówiąc, nie może przez pokory zbytek,

Żywego słowa wyrwać spoza zębów,

Począłem jąkać nieśmiałym językiem;

«Pani, znasz lepiej sama mój pożytek».

A ona: «Wstydem nie czerwień twej twarzy,

Abyś nie mówił jak człowiek, gdy marzy.

Wiedz, że spód wozu strzaskany przez smoka

I był, i nie jest zarazem dla oka [583],

Lecz żeby grzesznik nie roił, jak roi,

Że bożą zemstę potrawą ukoi [584].

Orzeł, co tyle ronił piór, nie będzie

Zawsze bezdzietny! Choć wóz w ślepym błędzie

Złudzony piór tych ozdobą zwodniczą,

Stał się potworą, a potem zdobyczą.

Bo widzę jasno przyszłość tajemniczą,

Pomimo przeszkód, co się nagromadzą,

Już idą gwiazdy, które czas sprowadzą,

Gdy wszetecznicę i jej spółgrzesznika

Liczba, co pięćset, pięć, dziesięć zamyka [585],

Zesłana z nieba, jak proch marny zniszczy.

Może ta wróżba jak Sfinks lub Temida [586],

Niezrozumiałą i ciemną się wyda,

Bo miesza rozum światłem, co zbyt błyszczy:

Lecz wam rozwiążą węzeł tej zagadki

Najady, które wcielą się w wypadki,

Plaga ich trzody ocali i zboża [587].

Zapisz i odnieś żyjącym te słowa,

Których dni kresem jest deska grobowa:

Przeze mnie bowiem mówi prawda boża.

Pomnij, spisując wiernie te wyrazy,

Nie zakryć drzewa, które wobec ciebie

Już znieważonym było po dwa razy.

Kto bądź je łamie, a z liści obnaża,

Bluźnierstwem czynu ten Boga obraża,

Bo On to drzewo stworzył świętym w niebie [588]

Na swój użytek. Przeto pierwsza dusza

Za grzech, co z niego zjeść owoc pokusza [589],

W mękach i żądzy przez lat pięć tysięcy

Oczekiwała Tego najgoręcej,

Który ukarał jej płoche łaknienie

Na sobie samym przez śmierć i cierpienie [590].

Duch twój śpi, jeśli zrozumieć niezdolny,

Że dla przyczyny to drzewo szczególnej

Tak jest wyniosłe, a wierzch swój zieloną,

Coraz to szerszą rozwija koroną.

Jeżeli duch twój jak w Elsy strumieniu [591]

Nie okamieniał w daremnym myśleniu:

Jeśliś nie splamił szperaniem twej głowy

Ducha, jak Pyram krwią owoc morwowy,

Wtenczas zrozumiesz z pożytkiem dla siebie

Myśl rządów Boga na ziemi i w niebie

W zakazie, jakim to drzewo otoczył.

Lecz gdy grzech rozum do tyla zamroczył,

Że ciebie razi słów mych światłość nowa;

Chcę, abyś w sercu wszystkie moje słowa

Jeśli nie spisał, to choć odmalował:

Jak pielgrzym kij swój, z którym pielgrzymował,

Ubrany w palmy na pamiątkę chowa».

A ja: «Jak odcisk na wosku pieczęci,

Pieczęć twa w mojej zostanie pamięci:

Lecz za co wznosisz lot słów tak wysoko,

Że najbystrzejsze nie dojrzy ich oko?»

—«Abyś» mówiła «poznał, w jakiej szkole

Styrałeś [592] myśli po próżnym mozole,

I abyś jasno widział w świetle nowem,

Ile nauka jej zgodna z mym słowem [593],

I że od bożych dróg droga człowieka

Jest tak jak ziemia od nieba daleka».

— «Nie przypominam,» jej odpowiedziałem,

«Czym się oderwał od cię sercem całem,

Nic nie wyrzuca głos mego sumienia».

— «Twoja niepamięć przestaje być grzechem;

Przypomnij sobie,» mówiła z uśmiechem,

«Wszakżeś niedawno pił z Lety strumienia.

A jak po dymie poznajemy płomie,

To zapomnienie dowodzi widomie,

Że twoja wola ze ślepych popędów

Mogła popełnić wiele innych błędów.

Odtąd me słowa pokażą się nago,

Abyś je tępą mógł pojąć uwagą».

Świetniejsze w blasku i wolniej idące

Już przez południk przechodziło słońce,

Który się zmienia podług ruchu ziemi.

Gdy siedem niewiast wstrzymały swe iście [594],

Jako podróżna w drodze karawana,

Nową przeszkodą nagle zatrzymana;

Doszedłem kresu, gdzie cień rzuca mroki,

Jakie przez czarne gałęzie a liście

Zielone, wiatrem kołysane jodła

Rzuca na chłodne alpejskie potoki.

Jakby szedł Eufrat i Tygrys przed niemi

Z jednej krynicy, tak mi się wydało,

I jeden z drugim z wolna się rozdziela,

Jak gdy przyjaciel żegna przyjaciela.

«O światło!» rzekłem, «człowieczeństwa chwało,

Jaka to woda, co z jednego źródła

Płynąc, na dwa się ramiona rozwiodła?»

Ona: «Matyldy proś, niechaj ci powie».

A piękna dama w ten głos się ozowie [595],

Jak chcący z siebie zrzucić winę całą;

«Nie zapomniałam o tym jemu kazać [596],

Słów mych zdrój Lety nie mógł w nim wymazać».

A Beatrycze: «Snadź [597] większe staranie,

Które tak często nam pamięć porywa,

Robi, że pomrok duch jego zakrywa.

Że jego okiem widzieć nie jest w stanie.

Lecz patrz, Eunoe tu płynie po łące [598],

W nim jego siły orzeźwij mdlejące».

A jako piękna i łagodna dusza,

Co się z pomocą nie ociąga długo,

Robiąc swawolę drugiej woli sługą;

Tak piękna dama wnet ruszyła kroku

I mnie prowadząc z sobą do potoku,

Łagodnie rzekła: «Idź» do Stacyjusza.

Gdybym mógł w większej jak teraz przestrzeni

Popuścić pióro, wierz, mój czytelniku,

Pochwał tej wody spisałbym bez liku,

Słodszej od wszystkich i rzek, i strumieni;

Lecz gdym zapisał karty przeznaczone

Na tę pieśń drugą [599], a sztuki wędzidło

Lot mój hamuje, więc opuszczam skrzydło.

Wyszedłem z wody, przez jej treści zdrowe

Tak odnowiony jak rośliny nowe,

W gałązkach, w liściach nowych odnowione;

Gdy nie tu jeszcze koniec mojej jazdy,

Czysty i gotów wylecieć pod gwiazdy.

Przypisy

Ty, który stoisz poza świętą rzeką — Tu Beatrycze wprost do poety mowę zwraca. Uprzednia jej mowa chociaż nie do niego, ale o nim, do aniołów zwrócona, mocno go ubodła. [przypis redakcyjny]

Mów, czy to prawda — Czy to jest prawda, co mówiła o nim do aniołów w uprzedniej pieśni. [przypis redakcyjny]

zatłumiać — dziś popr.: przytłumiać, tłumić. [przypis edytorski]

majdan — ważny element łuku; miejsce, w którym znajduje się rękojeść. [przypis edytorski]

gdy wyznanie grzechu się wymyka (…) kamień młyński (…) tępi ostrze szpady — To jest, tępi miecz gniewu albo zemsty bożej za grzechy nasze, jeśli je dobrowolnie z żalem i skruchą wyznajem na spowiedzi. [przypis redakcyjny]

potem uznając rzecz marną, słuchać mógł syren z większym hartem ducha — Tu poeta jest tylko wędrowcem i do ziemskiego życia stąd powracać musi. Dlatego Beatrycze daje mu tę naukę, ażeby słuchając ją z uwagą po raz drugi przez podobne pokusy nie dał się wciągnąć w grzech i błąd przeszły. [przypis redakcyjny]

Nie powinieneś (…) czekać ran nowych z oczu dziewczyny lub z jej ust różowych — Napomknienie dość ironiczne o Gentuce, młodej dziewczynie, którą poeta był zajęty podczas pobytu swego w Lukce. [przypis redakcyjny]

Podnieś twą brodę — Tu broda, jak zobaczym niżej, wzięta jest za twarz, część za całość. Poeta użytym tu wyrazem zapewne chciał wysłowić, że człowiek, którego broda już porasta męskim włosem, jak ptak porosły w pierze i pióra, pierwszego postrzału marnej uciechy mógłby uniknąć. [przypis redakcyjny]

podniosłem brodę z jej rozkazu — Beatrycze stała wyżej od poety. Dlatego musiał on, ażeby na nią spojrzeć, oczy, a zatem i brodę, podnosić w górę. Moralne znaczenie tego alegorycznego gestu dość jest jasne: człowiek świadomy swojej winy upornie i nieśmiało wzrok podnosi do nieba. [przypis redakcyjny]

ta samotna dama, której mi oczy uprzednio zabłysły — Tą damą jest Matylda. (Patrz o niej przypisek w pieśni XXVIII.) Ona duchem zupełnie oczyszczona, ofiaruje się upokorzonemu poecie być przewodniczką jego i pomóc mu z przypomnienia jego winy omyć się w letejskich wodach niepamięci. Ona sama lekka i czysto duchowa ślizga się po wód powierzchni, w których tonie przypomnienie winy i grzechu. Prawda jasna i głęboka! [przypis redakcyjny]

„Oczyść mię!” słodki psalm dźwięczał — Oczyść mię hyzopem, ażebym stał się czystym. Psalm 51. [przypis redakcyjny]

Czterem tancerkom przecudnej urody — Czterem cnotom świeckim, jakimi są: umiarkowanie, odwaga, sprawiedliwość i roztropność. [przypis redakcyjny]

nim przyszła na świat Beatryce nas przeznaczono na jej służebnice — Myśl tego wiersza jest taka: gdy przyszła na świat wiara, cztery cnoty świeckie stały się jej nieodstępnymi towarzyszkami i służebnicami; albowiem wiara nie jest zupełnie doskonałą, jeśli się i przez cnoty świeckie nie objawia. [przypis redakcyjny]

na stronie stoi niewiast troje — Trzy cnoty duchowe, czyli teologiczne. Wiara, nadzieja i miłość. Te tylko mocne są umocnić do tyla wzrok nasz duchowy, że znieść może światłość nauki bożej. [przypis redakcyjny]

przed popiersiem gryfa — To jest Chrystusa. [przypis redakcyjny]

w promiennych oczach (…) które bez przerwy na gryfa patrzały — Dlaczego Beatrycze, kiedy poeta już był oczyszczonym od grzechu, bez przerwy patrzała na gryfa, a nie na niego? Łatwo się domyślić, że patrzała na Zbawiciela, błagając go o miłosierdzie i przedłużenie stanu łaski dla swojego byłego kochanka. [przypis redakcyjny]

Gryf się promienił w Beatrycy oczach — To jest w teologii, w nauce bożej. [przypis redakcyjny]

snadź (daw.) — zapewne, widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

Odsłoń mu usta, niech twą piękność drugą pozna na końcu — To jest: przemów, a daj mu co prędzej poznać piękność nauki bożej. [przypis redakcyjny]

moje oczy (…) dziesięcioletnie gaszące pragnienie — Beatrycze umarła w roku 1290, a poeta wstąpił do piekła i czyśćca w roku 1300, więc lat dziesięć minęło, jak mu ją śmierć porwała. [przypis redakcyjny]

zasłoniony — dziś popr. forma: zasłonięty. [przypis edytorski]

Oczy się jego zanadto wpatrzyły — Poeta jeszcze nie dość był przygotowanym, ażeby na największe światło, jakim są wiara i nauka boża, mógł długo poglądać, dlatego to nimfy odwracają twarz jego od Beatrycze, ażeby oczyma nie wpatrywał się w nią za długo. [przypis redakcyjny]

na czas — czasowo, chwilowo. [przypis edytorski]

wzrok przed światłem (…) wypoczął małem — Blask całego widzenia, jakie w tej chwili przedstawiało się poecie, był mały w porównaniu z wielkim blaskiem bijącym od oblicza Beatrycze. [przypis redakcyjny]

migota — dziś popr. forma: migocze a. migoce. [przypis edytorski]

na prawą zawrócił — na prawą stronę; na prawo. [przypis edytorski]

Stacyjusz — Stacjusz; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

Za kołem, które łuk mniejszy pisało — Przy zawrocie wozu koło będące na stronie, w którą wóz się zawracał, kreśliło łuk mniejszy. Cały pochód orszaku zwracał się w prawą, a więc i poeta ze swymi przewodnikami stał po prawej stronie wozu, gdzie stały trzy cnoty teologiczne. [przypis redakcyjny]

pień drzewa (…) suchy, z liści i kwiatu z dawna obnażony — Drzewo to jest według Genezis Mojżesza drzewem wiadomości dobrego i złego, z którego uszczknienie owocu pierwszym ludziom stworzonym zakazanym było przez Boga: z tego powodu spotkamy niżej przypomnienie Adama i Ewy. Drzewo to jako pierwsza przyczyna wygnania z raju pierwszych rodziców naszych, którzy się pokusili zjeść zeń owoc zerwany pomimo zakazu bożego, jest zarazem i pierwszą przyczyną grzechu pierworodnego, jaki cięży nad całym naszym ludzkim rodzajem: drzewo też samo, według pięknego podania pierwotnych chrześcijan, stało się potem drzewem zbawienia, krzyżem odkupującym, na którym śmiercią swoją Baranek Boży gładził grzechy tego świata. Święty Bonawentura w kazaniu swoim na cześć krzyża świętego to podanie wspomina. [przypis redakcyjny]

liściami — dziś popr. forma: liśćmi. [przypis edytorski]

Czub drzewa (…) wzwyż rozszerzając obwód swej korony — Drzewo to koronę swoich liści rozszerzając stopniowo coraz wyżej aż do samego wierzchołka, symbolem jest hierarchii kościelnej i zarazem symbolem tej idei, że im wyżej kto po szczeblach hierarchicznych szczebluje, tym większą powinien posiadać wiadomość złego i dobrego. [przypis redakcyjny]

Dwoisty gryfie (…) nie rozdarłeś dziobem tego drzewa — Tu Chrystus, pod symbolem gryfa, jako człowiek nie użytkował z tego drzewa, nie zrywał z niego owocu, czyli pokarmu ziemskiego, gdy niżej wskazując na to drzewo, powiedział: „tak się nasienie wszelkiej prawdy chowa”, czyli: „królestwo moje nie jest z tego świata”. Tymi słowy Zbawiciel przekazał tę prawdę wszystkim ludziom, a szczególnie duchownym: że uganiać się wyłącznie i namiętnie za ziemskimi znikomymi dobrami jest rzeczą naganną i wiodącą do grzechu duszę naszą stworzoną do wyższych i szlachetniejszych celów, której królestwo, na obraz królestwa Chrystusowego, nie jest z tego świata. [przypis redakcyjny]

trzewa — dziś popr. forma: trzewia. [przypis edytorski]

po swych liściach wdowie — owdowiałe, w żałobie po swych liściach. [przypis edytorski]

drzewem, z którego wóz ten zrobiony był rdzeni — Wóz tu jest symbolem Kościoła i stolicy apostolskiej jako uciosany z drzewa wiadomości dobrego i złego: suchy pień drzewa ogołoconego z liści oznacza smutny stan owoczesnej stolicy papieskiej, kiedy wybierani jednocześnie papieże i antypapieże uganiając się za władzą świecką, pomimo woli zstępując ze swojego duchowego stanowiska najwyższego na ziemi, stawali się narzędziami tejże władzy świeckiej; albo oznacza osamotnienie i sieroctwo stolicy Piotrowej w Rzymie z powodu jej przeniesienia przez Filipa Pięknego, króla Francji, na lat siedemnaście z Rzymu do Awinionu. [przypis redakcyjny]

gdy stojące za znakiem Ryby wyiskrza się słońce — Słońce na początku wiosny stoi pod Rybą, znakiem zodiakowym, a potem wstępuje w konstelacje Barana. [przypis redakcyjny]

Bezlistne drzewo odżyło na nowo — Tu drzewo to jest symbolem Kościoła, który od chwili, jak Chrystus zbudował go na opoce, począł żyć nowym i coraz pełniejszym życiem. Barwy, jakie odzyskuje to drzewo, symbolem są barw kościelnych, jako to: fiolet godłem jest mądrości nauki Kościoła; modrociemny karmazyn, godło krwi, to jest przenajświętszej ofiary krzyżowej, początku i ustalenia Kościoła przez wylaną krew świętych jego męczenników. [przypis redakcyjny]

bajarz uroczy uśpił bajaniem Argusowe oczy — Merkury opowiadaniem przygód Syrynksa uśpił Argusa, któremu zazdrosna Junona kazała czuwać nad miłostkami dorywczymi Jowisza z Io. [przypis redakcyjny]

na Tabor woń jabłoni luba (…) znęciła Piotra, Jana i Jakuba — Jabłoń tu wspomniana jest wspominaną i w pieśniach Salomona, których wykładacze pod jej figurą chcą rozumieć Zbawiciela. Całe to miejsce odnosi się do Przemienienia Pańskiego na górze Tabor, według słów Mateusza św. w rozdz. 17. [przypis redakcyjny]

Pełna współczucia niewiasta — Matylda. [przypis redakcyjny]

Beatryce (…) siedzi na korzeniach drzewa — Beatrycze, czyli teologia, nauka boża, siedząca na korzeniach drzewa symbolem jest tej rzeczywistej idei, że Kościół pomimo wstrząśnień jego czasowych, pochodzących z przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych, jakie nim zachwiały, w korzeniu swoim, to jest w gruncie swoim, był, jest i będzie nieporuszonym, ponieważ zasady jego strzeże nauka boża. Dla tego to, pomimo czasowych przeobrażeń, jakim prawda boża w czasie ulegała i ulega na ziemi, jedyna jej trwałość przechowuje się tylko w powszechnym Kościele Chrystusowym od początku aż do spełnienia wieków. [przypis redakcyjny]

Siedem nimf wieńcem wokoło niej stoi — To jest cztery cnoty świeckie i trzy duchowe. Chrystus Pan, wstępując do nieba, zostawił Kościół swój na ziemi pod strażą i opieką nauki bożej i cnoty. Inni wykładacze komedii boskiej wprost przez te siedem nimf rozumieją siedem darów Ducha Świętego, w których się jednoczą wszystkie cnoty świeckie i duchowe. [przypis redakcyjny]

prąg — dziś popr. forma: pręg. [przypis edytorski]

kryślić — dziś popr. forma: kreślić. [przypis edytorski]

ptak jowiszowy — Orzeł, symbol cezarów rzymskich i państwa rzymskiego. [przypis redakcyjny]

Lis długo (…) pełznąc niewidzialny — Lis tu jest symbolem rozmaitych odszczepieństw od Kościoła powszechnego, które na początku po kryjomu nurtując w łonie tegoż Kościoła, na jaw wybuchły. [przypis redakcyjny]

widziałem smoka — Smok to symbol Mahometa, który znaczną cześć wiernych oderwał od Kościoła i zmysłowymi obrazami Koranu pociągnął do siebie umysły niechętnie naginające się do surowych przepisów nauki ewangelicznej. [przypis redakcyjny]

wyglądały głowy (…) róg na czole — Tych siedmioro głów zwierząt symbolem jest siedmiu grzechów głównych, jak widzimy w Objawieniu św. Jana. [przypis redakcyjny]

Któż taki potwór mógł widzieć — dziś z D.: „któż takiego potwora mógł widzieć”. [przypis edytorski]

snadź (daw.) — zapewne, widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

Pewna jak twierdza (…) Brankę i zwierzę — Cały koniec tej pieśni jest alegorią wewnętrznego i zewnętrznego stanu Kościoła na początku wieku XIV. Dante jako gibelin, żarliwy stronnik cesarza niemieckiego Henryka VII, do którego przywiązywał swoje polityczne i osobiste nadzieje, naprzeciw naczelników stronnictwa gwelfów, Bonifacego VIII i Klemensa V, dwóch papieżów, i Filipa Pięknego, króla Francji, często, a szczególnie tu zanadto sarka, nie umiejąc swojego zajątrzenia utrzymać w karbach bezstronnego sądu. Olbrzym zamieniający swoje uściski z wszetecznicą na wozie, to przez zazdrość ją chłoszczący, jest to Filip Piękny pochlebiający Bonifacemu VIII, ażeby go wciągnąć do swoich intryg politycznych przeciw cesarzom niemieckim. Papież poznawszy, że jest tylko igraszką polityki tego króla, rzuca nań klątwę, klątwa ta wywołuje chłostę czyli zemstę króla Filipa, który stolicę apostolską odrywa od krzyża Watykanu i przenosi ją do Awinionu. Branka jest to stolica Piotrowa, przeniesiona przemocą z Rzymu do Awinionu w roku 1305, a zwierzę to Filip, król Francji, który przez zemstę ustawił się potęgą materialną nad potęgę duchową pogwałceniem powagi Chrystusa w naczelniku i namiestniku jego Kościoła. [przypis redakcyjny]

Deus, venerunt gentes (…) psalmodyję słodką — Psalm 79, poczynający się od słów: „Boże, poganie weszli w dziedzictwo twoje”. Słowa te w tekście jak i w przekładzie są po łacinie napisane. [przypis redakcyjny]

Maluczko zasię, a znów mnie ujrzycie — Słowa z Ewangelii św. Jana, rozdz. 16. Dante tą razą rzeczywiście przepowiada jako prorok, że Rzym wkrótce będzie, jak był, stolicą następców świętego Piotra. Albowiem po siedemnastoletnim panowaniu sześciu papieżów w Awinionie, po sporach długoletnich kłócących pokój Kościoła świętego przez wybór papieżów i antypapieżów, kierowany często wpływami zewnętrznymi tej lub owej władzy świeckiej, przywróconym był na końcu dawny jego pokój i porządek. [przypis redakcyjny]

mędrca, który został z nami — Stacjusz. [przypis redakcyjny]

spód wozu strzaskany przez smoka i był, i nie jest zarazem dla oka — Ponieważ władza stolicy apostolskiej w niczym uszczerbiona być nie może, widzenie wozu, który tu jest symbolem tejże świętej stolicy, ze spodem strzaskanym przez smoka, było tylko pozornym, w celu obudzenia przestrachu i bojaźni grzeszników. [przypis redakcyjny]

bożą zemstę potrawą ukoi — Podług podania gminnego we Włoszech, potrawa zjedzona przez zbójcę na grobie tego, którego zabił, gładziła zbrodnię i zasłaniała go przed sprawiedliwą zemstą bożą. [przypis redakcyjny]

Liczba, co pięćset, pięć, dziesięć zamyka — Aby zrozumieć tę przepowiednię, trzeba wiedzieć, że Dante chce, ażeby liczbę pięćset pisano przez literę D, pięć przez literę V, dziesięć przez literę X. Te trzy litery składają słowo Dux: wódz, naczelnik, który według tej przepowiedni zniszczyć miał potęgę ziemską Bonifacego VIII i Filipa Pięknego. Tym wodzem miał być Henryk VII, cesarz rzymsko-niemiecki, na którego potęgę Dante w owoczesnych zatargach politycznych stronnictw najwięcej liczył. [przypis redakcyjny]

Sfinks (…) Temida — Sfinks, znajomy potwór z mitologii starożytnej, który swoje zagadki mając za nierozwiązane, gdy Edyp jedną z nich rozwiązał, z rozpaczy rzucił się ze skały w przepaść; Temis — bogini sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

Najady (…) zboża — Przypomnienie wierszy Owidiusza z jego Przemian [Metamorfoz; red. WL], ks. VII: Carmina Naiades non intellecta priorum solvunt ingeniis (…). [przypis redakcyjny]

On to drzewo stworzył świętym w niebie — To drzewo symbolem jest, jako wyżej, Kościoła Chrystusowego. [przypis redakcyjny]

pokusza — kusi. [przypis edytorski]

pierwsza dusza (…) oczekiwała Tego (…), który ukarał jej płoche łaknienie na sobie samym przez śmierć i cierpienie — Chrystus Pan, który śmiercią krzyżową zgładził grzech Adama. [przypis redakcyjny]

Elsa — strumień mały w Toskanii, w którego wody jaka bądź rzecz wrzucona pociąga się powłoką kamienną. [przypis redakcyjny]

styrać — dziś popr. forma: sterać; wyczerpać, wyniszczyć przez trudy. [przypis edytorski]

Ile nauka jej zgodna z mym słowem — Tu poeta najwyraźniej objawia zdanie, że filozofia o tyle jest godną tego nazwania, ile jest zgodną ze znaczeniem pierwotnym swojego źródłosłowu; to jest miłością mądrości, jaka się zamyka w słowie bożym. [przypis redakcyjny]

iście — chód; neol. od czas. iść. [przypis edytorski]

ozowie — dziś popr. forma: ozwie; odezwie. [przypis edytorski]

Nie zapomniałam o tym jemu kazać — Matylda w pieśni XXVIII już odpowiedziała poecie na to, o co ją teraz pyta. [przypis redakcyjny]

snadź (daw.) — zapewne, widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

Eunoe — strumień, którego wody mają własność wskrzeszenia pamięci dobrych uczynków duszy. [przypis redakcyjny]

pieśń drugą — To jest Czyściec, druga część Boskiej Komedii. [przypis redakcyjny]

Tekst: Wolne Lektury, domena publiczna lub wolna licencja. Spis treści i audiobook.