AKT PIĄTY

Pogrzeb, SamobójstwoGodziż[423] się po chrześcijańsku grzebać kogoś, co samowolnie szuka zbawienia?

Co się tam o to pytasz; bierz się lepiej żywo do kopania. Fizyk był przy niej i zakwalifikował ją do chrześcijańskiego pogrzebu.

Jak to być może? Nie utopiła się przecie bez przyczynienia się własnego.

Powiadam ci, że tak zeznano.

Musiało być przyczynienie się, a to punkt właśnie stanowi. Kiedy się topię, w takim razie popełniam czyn, a czyn się popełnia trojako: działając, wykonywając i uskuteczniając. Tak więc widzisz, że się ona utopiła z umysłu.

Ależ, pozwól…

Gadaj zdrów. Tu płynie woda, dajmy na to, a tu stoi człowiek, dajmy na to: jeżeli człowiek pójdzie do wody i utopi się, rad nierad, to już ci nie zaprzeczy temu, że poszedł; ale jeżeli woda przyjdzie do niego i zatopi go, to co innego; wtedy nie można powiedzieć, że on się utopił. Wierzaj mi, kumie, że kto sam nie jest winien swojej śmierci, ten sam sobie życia nie skraca.

Czy prawo tak mówi?

Ma się rozumieć prawo fizyczne.

Pozycja społecznaChcesz wiedzieć prawdę? Gdyby to nie była dygnitarska córka, nie byłaby po chrześcijańsku chowana.

Trafiłeś w sedno. Czy to sprawiedliwie, że panowie dygnitarze większą na tym świecie mają zachętę do topienia się i wieszania niż ich współbracia w Chrystusie? Podaj mi rydel. Nie ma dawniejszych dygnitarzy niż ogrodnicy, górnicy i grabarze, bo oni idą w prostej linii od ojca Adama.

Czy Adam był dygnitarzem?

A jakże? on pierwszy przecie krzyż nosił.

Ejże, ejże! nie nosił żadnego.

Czyś waść poganin? Także[424] Pismo rozumiesz? Pismo powiada, że Adam ziemię kopał: kopiąc, musiał ci się schylać, a jakże by się mógł schylić nie mając krzyża[425]? Zadam ci jeszcze jedno pytanie, a jeżeli mi sprytnie nie odpowiesz, to cię nazwę…

No, no.

Robotnik, Śmierć, ŻartCo to za rzemieślnik, co trwalej buduje niż murarz, cieśla i majster okrętowy?

Szubienicznik, bo jego budowla przetrzyma tysiąc lokatorów.

Podoba mi się twój dowcip. W istocie, szubienica wyświadcza przysługi, ale komu? oto tym, co się źle zasługują; a ponieważ ty się źle zasługujesz Bogu, twierdząc, że szubienica jest trwalsza niż kościół, powinna ci więc szubienica wyświadczyć swoją przysługę. Ale wróćmy do rzeczy.

Któż buduje trwalej niż murarz, cieśla i majster okrętowy?

O to właśnie idzie.

Zaraz ci powiem.

Słucham.

Do licha, nie mogę jakoś.

Nie łam sobie już nad tym mózgownicy; osła batem nie popędzisz; a kiedy cię kto o to jeszcze raz zapyta, to mu powiedz: grabarz. Domy jego roboty przetrwają do dnia sądu. Idź do szynku i przynieś mi półkwaterek[426] gorzałki[427].

Czy ten człowiek nie zna natury swego rzemiosła? Śpiewa przy kopaniu grobu.

Przyzwyczajenie wyrobiło w nim ten rodzaj swobody.

Tak to bywa we wszystkim; im mniej się do czego rękę przykłada, tym delikatniejsze jej czucie.

VanitasTa czaszka miała także język i mogła śpiewać. Patrz, jak nią poniewiera ten hultaj; pomiata nią, jak gdyby była szczęką Kaina, pierwszego mordercy. Może to czaszka jakiego dyplomaty, co to chciał podejść Pana Boga, a teraz ją podszedł ten osioł. No nie?

Być może.

Albo jakiego Dworzanin, Sługadworaka, który mógł mówić: dzień dobry, jaśnie wielmożny panie; jakże zdrowie waszej ekscelencji? Albo jakiego zausznika[431], który chwalił konia swego mecenasa, aby go od niego wyłudzić? Jak myślisz?

Mogłoby to być, mości książę.

Taka to kolej rzeczy. Robak, ŚmierćA teraz, gdy stracił szczękę, musi służyć pani Gliście i cierpieć szturchańce zakrystiańskiej łopaty. Co za radykalna przemiana! Szkoda, że jej nie możemy oglądać. Czyliż[432] utrzymanie tych kości na to tylko tyle kosztowało, aby z czasem grano w nie jak w kręgle? Ból czuję w moich na tę myśl.

Masz i drugą. PrawnikNie jestże to czasem czerep adwokata? Gdzież się podziały jego kruczki i wykręty, jego ewentualności, jego kazualności[433] i matactwa? Jak może znieść, aby go ten grubianin bił w ciemię swoją plugawą motyką, i nie wystąpić przeciw niemu z akcją o czynną obelgę? Hm! hm! Pan, Szlachcic, Własność, Ziemia, BezpieczeństwoA może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat[434], który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji[435], komplanacji[436], transakcji i cesji[437]? Na toż mu się zdała czysta masa nieruchomości, aby sam, stawszy się nieruchomością, obróci się w masę błota? Nie zdołaliż[438] ci, co mu pisali ewicje[439], ewinkować[440] mu większej przestrzeni, tylko taką jaką wzdłuż i wszerz pokryje para fascykułów[441]? Kontrakty kupna jego majątków zaledwie by się w takim obrębie zmieściły; a samże[442] ich dziedzic nie ma mieć więcej miejsca? Hę?

Ani o włos więcej, mości książę.

Nie jestże[443] pergamin ze skór baranich?

Nie inaczej, i z cielęcych także.

Barany i cielęta z tych, co w nim bezpieczeństwa szukają! Muszę pomówić z tym człowiekiem. Czyj to grób, przyjacielu?

Mój.

Twój, nie przeczę, bo w nim siedzisz.

Waspan w nim nie siedzisz, toteż on nie waspana; co do mnie, nie siedzę w nim, a jednak jest moim.

Twoim więc jest, bo w nim stoisz.

Nie stoję w nim; stoję tam pod kościołem[444].

KobietaCóż to za jegomość ma leżeć w tym grobie?

Żaden jegomość.

A więc kobieta.

Kobieta też nie.

Więc któż tu będzie pochowany?

Ktoś, kto był kobietą, ale wieczne jej odpoczywanie, bo umarła.

Pozycja społeczna, Słowo, ŚmiechCięty hultaj! Trzeba nam ważyć słowa, inaczej igraszka ich wystrychnie nas na dudków. Zaprawdę, mój Horacy, świat się stał tak dowcipny, od trzech lat to uważam, że chłop swoim wielkim palcem u nogi nagniotków nabawia dworaka następując mu na pięty. O jak dawna jesteś grabarzem?

Dniem, w którym zacząłem tę profesję, był właśnie ten dzień roku spomiędzy wszystkich innych, w którym nieboszczyk nasz król Hamlet pobił Fortynbrasa.

Jakże to dawno?

Szaleniec, SzaleństwoNie wiesz, waspan? Każdy smyk u nas wie o tym. Było to tego dnia, kiedy młody Hamlet przyszedł na świat; ten sam, co to zwariował i został wysłany do Anglii.

Czy tak? A dlaczegóż on został wysłany do Anglii?

Dlatego właśnie, że zwariował. Ma on tam rozum odzyskać; ale chociażby go nie odzyskał, nie będzie tam o to kłopotu.

Dlaczego?

Bo tam tego nie dostrzegą nawet; tam wszyscy wariaci, tak jak on.

Skutkiem czego on zwariował?

Skutkiem pewnej przyczyny.

Jakiej przyczyny?

Skutkiem utraty rozumu.

Gdzieżby to być mogło?

Gdzie? Tu w Danii, której ziemię kopię od lat trzydziestu[445].

Trup, Ciało, WodaJak długo może kto leżeć w ziemi, nim zgnije?

Jeżeli nie zgnił przed śmiercią (co się w tych czasach zdarza, mamy bowiem ciała, które pod tym względem nie czekają, aż się je w ziemię włoży), to może przeleżeć jakie osiem albo dziewięć lat. Grabarz przeleży lat dziesięć.

Dlaczego ten jeden więcej niż drudzy?

Bo mu jego rzemiosło tak wygarbowało skórę, że kawał czasu może wodę wstrzymać: a woda, panie, jest straszliwą naszych grzesznych ciał niszczycielką. BłazenOto czaszka, która od dwudziestu trzech lat leży w ziemi.

Czyjąż ona była?

Sławnego wartogłowa[446]. Czyją, na przykład, jak myślicie?

Nie domyślam się wcale.

Zaraza na niego! Przypominam sobie, jak mi wylał na głowę całą butlę reńskiego[447]. Ta czaszka, proszę pana, była własnością Yoryka, królewskiego błazna.

Jego?

Jego samego.

Pozwól, niech się jej przyjrzę. Przemijanie, VanitasBiedny Yoryku! Znałem go, mój Horacy; był to człowiek niewyczerpany w żartach, niezrównanej fantazji, mało tysiąc razy[448] piastował mię na ręku, a teraz — jakże mię jego widok odraża i aż w gardle ściska! Ciało, UrodaTu wisiały owe wargi, które nie wiem jak często całowałem. Gdzież są teraz twoje drwinki, twoje wyskoki, twoje śpiewki, twoje koncepty, przy których cały stół trząsł się od śmiechu? Nicże[449] z nich nie pozostało na wyszydzenie swych własnych, tak teraz wyszczerzonych zębów? Idźże[450] teraz do gotowalni modnej damy i powiedz jej, że chociażby się na cal[451] grubo malowała, przecież się takiej fizjognomii doczeka. Pobudź ją przez to do śmiechu. Proszę cię, mój Horacy, powiedz mi jedną rzecz.

Co, mój książę?

SławaCzy myślisz, że Aleksander Wielki tak samo w ziemi wygląda?

Zupełnie tak.

I tak samo pachniał? Brr!

Zupełnie tak, mości książę.

Jak nikczemna dola może się stać naszym udziałem! Nie mogłażby[452] wyobraźnia, idąc w trop za szlachetnym prochem Aleksandra, znaleźć go na ostatku zatykającego dziurę w beczce?

Tak brać rzeczy, byłoby to brać je za ściśle.

Bynajmniej; można by go tam przeprowadzić, rozumując z umiarem i z wszelkim prawdopodobieństwem, przykład w taki sposób: Aleksander umarł, Aleksander został pogrzebiony, Aleksander w proch się obrócił, proch jest ziemią, z ziemi robimy kit i dlaczegóż byśmy tym kitem, w który on się zamienił, nie mogli zalepić beczki piwa?

ZwierzętaStokroć szczęśliwa chwila, która nam pozwoliła waszą książęcą mość ujrzeć znowu.

Pokornie dziękuję waćpanu.

Czy znasz tę muchę wodną?

Nie, mości książę.

Tym lepiej dla zbawienia duszy twojej, bo znać go jest występkiem. Ma on pod dostatkiem ziemi, i żyznej. Niech bydlę będzie panem między bydlętami, wraz będzie miało swój żłób przy królewskim stole. To istny gawron, ale, jak powiadam, hojnie uposażony błotem.

Służalczość, StrójŁaskawy książę, jeżeli wasza książęca mość masz czas wolny, miałbym szczęście zakomunikować mu coś z polecenia jego królewskiej mości.

Z całym natężeniem ducha gotów jestem to coś odebrać. Zrób pan właściwy użytek ze swojej czapki: czapka stworzona na głowę.

Dziękuję waszej książęcej mości; bardzo dziś gorąco.

Gdzież tam! raczej bardzo zimno; wiatr z północy.

W istocie, mości książę, zimno jakoś.

Podobno jednak masz waćpan słuszność; parno jest i gorąco jak na moje usposobienie.

Nadzwyczajnie, mości książę; tak jest parno, że wypowiedzieć tego nie umiem. Łaskawy książę, król jegomość kazał mi waszej książęcej mości oznajmić, że wielki na waszą książęcą mość zakład stawił. Rzecz się tak ma…

Nie zapominajże, waćpan, bardzo proszę.

Nie, mości książę; doprawdy, dla własnej mojej wygody. Od niejakiego czasu jest tu na dworze Laertes, nieporównany młodzian, pełen najwytworniejszych przymiotów, nadzwyczaj miły w towarzystwie i dystyngowany w obejściu. Na honor, jest to, że użyję poetycznego wyrażenia, istny inwentarz albo kalendarz ukształcenia, bo znajdziesz w nim, mości książę, kwintesencję tego wszystkiego, co prawdziwie ukształcony człowiek znaleźć pragnie.

Mości panie, zalety jego nie cierpią upośledzenia w ustach waćpana; jakkolwiek wyliczenie ich inwentarzowe nabawiłoby arytmetykę pamięciową zawrotu głowy i jeszcze by mogło rzecz oddać tylko in crudo[475] ze względu na wysoki stopień jego ogłady. Co do mnie, sprowadzając pochwały do najprostszych wyrazów mam go za młodego człowieka wielkich nadziei; za zlewek[476] cnót tak rzadkich i szacownych, że bez przesady mówiąc, podobne do niego jest zwierciadło, w którym się przegląda; Cieńkto zaś idzie w jego ślady, jest jego cieniem, niczym więcej.

Opis waszej książęcej mości ze wszech miar trafny.

Do czegóż to zmierza, mój panie? W jakimże celu chuchamy na tę doskonałość naszym ułomnym oddechem?

Jak to, mości książę?

Czyż można nie rozumieć ojczystego języka? Ale myślę, że się porozumiecie.

Co znaczy wyjechanie na harc[477] z tym panem?

Wasza książęca mość mówi o Laertesie?

Worek jego już próżny; wyszyplił[478] całą gotówkę dowcipu.

Nie inaczej, o Laertesie.

Widzę, że książę pan nie jesteś nieumiejętny.

Cieszę się, że pan to widzisz, lubo[479] zaprawdę, niewiele mogę na tym zyskać. Cóż dalej?

Widzę, że książę pan nie jesteś nieumiejętny w ocenianiu znakomitej wyższości Laertesa.

Nie mogę tego przyznać, nie porównawszy się z nim poprzednio; znać bowiem drugich dokładnie jest to znać samego siebie.

Mówię o jego wyższości w władaniu bronią, powszechna bowiem opinia uważa go za nieporównanego w tym kunszcie.

W jakimże on rodzaju broni tak jest mocny?

Na rapiery i florety.

W dwóch aż rodzajach broni tak odrębnych! Cóż dalej?

Król jegomość stawił w zakład sześć berberyjskich koni[480]; on zaś, ile wiem, sześć francuskich szpad i puginałów, z należącymi do nich przyborami, jako to: pendentami[481], pasami i tak dalej. Spomiędzy tych rynsztunków[482] trzy są w istocie bardzo ozdobne, pasujące do rękojeści, nader misternie wyrobione i świeżego pomysłu.

Co pan nazywasz rynsztunkami?

Wiedziałem, książę, że będą ci potrzebne komentarze, zanim dowiesz się końca.

Rynsztunki, mości książę, to pendenty.

Wyrażenie to byłoby bardziej z rzeczą spokrewnione, gdybyśmy armaty mogli nosić u boku; tymczasem jednak przyjmijmy je za pendenty. PojedynekTak więc sześć berberyjskich koni z jednej strony, a z drugiej sześć francuskich rożnów z ich przyborami i trzy świeżego pomysłu rynsztunki. To prawdziwie francuski zakład przeciw duńskiemu. O cóż on stawiony?

Król jegomość założył się, że w spotkaniu z waszą książęcą mością w dwunastu pchnięciach z obojej strony Laertes nie osiągnie przewagi trzech trafień. Szansa więc jego do szansy Laertesa ma się jak dwanaście do dziewięciu; i zaraz by się to rozstrzygnęło, gdybyś książę pan raczył przychylnie odpowiedzieć.

A gdybym odpowiedział: nie?

Chciałem powiedzieć, gdybyś książę pan raczył osobą swoją odpowiedzieć temu zadaniu.

Będę się tu przechadzał w tej sali; jest to czas, w którym używam wytchnienia. Jeśli ten pan ma ochotę, królowi jegomości to dogadza, mogę im służyć zaraz. Niech przyniosą florety. Rozegram ten zakład na rzecz króla; jeżeli zaś mi się nie powiedzie, zyskam tylko na własny mój rachunek trochę konfuzji[483] i kontuzji.

Mamże[484] to odnieść w tym sposobie?

W tym duchu; z przyozdobieniami, jakie się panu stosowne wydadzą.

SłużalczośćPolecam waszej książęcej mości moje usługi.

Uniżony, uniżony. Dobrze czyni, że się sam poleca, żaden ludzki język nie czyniłby tego.

Ta czajka lata z skorupą od jaja na głowie.

Grzeczność, DworzaninOn komplementy stroił już do cycka, nim go ssać zaczął. Jest to jedna z baniek tego wietrznego świata, wydęta tchnieniem mody i przybrana w konwencyjną[485] szatę; rodzaj szumowiny różnorodnych pierwiastków, łudzącej oczy zarówno najciemniejszej, jak najświatlejszej opinii; ale dmuchnij tylko, natychmiast pryśnie bąbel.

Mości książę, jego królewska mość przesłał waszej książęcej wysokości pozdrowienie przez Ozryka, który wróciwszy oznajmił mu, że książę czekasz na niego w tej sali. Przysyła on mnie teraz z zapytaniem, czy wasza książęca mość trwasz w chęci fechtowania się z Laertesem, czyli[486] też żądasz zwłoki.

Stały jestem w mych postanowieniach, a te są zgodne z życzeniami króla. Jeśli on gotów, moja gotowość nie zostanie w tyle, tak teraz, jak kiedykolwiek, pod warunkiem, że zawsze będę do tego równie sposobny jak teraz.

Król i królowa, i wszyscy inni nadejdą tu niebawem.

W stosowną porę.

Królowa życzy sobie, abyś, książę, przemówił kilka uprzejmych słów do Laertesa, nim się z nim spotkasz.

Dobrze mi radzi.

Przeczucie, LosPrzegrasz ten zakład, książę.

Nie sądzę; od czasu jego wyjazdu do Francji nie przestawałem się ćwiczyć; wygram przy korzystnych warunkach. Nie uwierzysz jednak, jak mi coś ciężko na sercu; ale to nic.

Drogi książę.

Mężczyzna, Kobieta, Dziecko, StrachTo dzieciństwo; jakiś rodzaj przeczucia, które by mogło zastraszyć kobietę.

Jeżeli dusza twoja, panie, czuje wstręt jakowy, bądź jej posłuszny. Pójdę ich wstrzymać od przybycia tu; powiem, że się, książę, nie czujesz usposobiony.

Los, Obraz świataDaj pokój; drwię z wróżb. Lichy nawet wróbel nie padnie bez szczególnego dopuszczenia Opatrzności. Jeżeli się to stanie teraz, nie stanie się później, jeżeli się później nie stanie, stanie się teraz; jeżeli nie teraz, to musi się stać później; wszystko polega na tym, żeby być w pogotowiu, ponieważ nikt nie wie, co ma utracić, cóż szkodzi, że coś wcześniej utraci?

Synu Hamlecie, weź tę dłoń z rąk moich.

Zdrada! Zdrada!