Boska komedia, Raj · Dante Alighieri

Pieśń XXVI – Pieśń XXX

ok. 23 min czytaniaReligia Anioł Miłość Bóg Dobro

Pieśń XXVI

Ciąg dalszy. Poeta ociemniał. Św. Jan wypytuje go o miłość. Wzrok poety wraca mu się, widzi znowu Beatrycze, potem Adama. Rzecz o pobycie Adama w raju, o jego zgrzeszeniu i mowie ludzkiej.

Podczas gdym chwiał się, co bez wzroku zrobię,

Z płomienia, który ślepiący blask rzucił [495],

Głos wyszedł, na siebie uwagę mą zwrócił,

Mówiąc: — «Nim przejrzy wzrok twój ociemniały

W chwili, gdy we mnie zatopił się cały,

Mówieniem siebie pocieszaj w olśnieniu.

Mów, twoją duszę gdzie żądza unosi [496]?

Wierz, wzrok się zbłąkał, lecz nie zamarł w tobie;

Bo przewodniczka twoja ma w spojrzeniu

Moc, jaką miała dłoń Ananijasza [497]».

Rzekłem: — «Jak zechce, ona przyjdzie w porę

W pomoc mym oczom, które były drzwiami,

Gdy weszła z ogniem, jakim zawsze gore.

Dobro, ta radość dworu niebieskiego,

Jest wszechpism świata Alfą i Omegą,

Rozmaitymi pisanych głoskami,

Co miłość łatwo lub trudno mi czyta [498]».

Ten głos, co ze mnie zdjął bojaźń ślepoty,

Mówić z nim dłużej dodał mi ochoty,

I rzekł: — «Sczyść siebie dnem gęstszego sita [499];

Musisz powiedzieć, łuk twój z celów wielu

Co skierowało do takiego celu?»

Miłość, Dobro«Filozofija» rzekłem «i powaga,

Która stąd schodzi, tę miłość skrą z nieba

Zapala we mnie i płomień jej wzmaga.

Bo dobro, odkąd je pojmiem, jak trzeba,

Zapala miłość i żywiej przenika,

Im więcej w sobie dobroci zamyka.

Więc do tej treści [500], w czym znak jej dobroci,

Że wszelkie dobre, co zewnątrz jej błyska

Tylko promieniem jest od jej ogniska,

Niechaj z miłością wszelki duch się zwróci

Tego, w kim prawda objawia się szczera,

Na zrębie której ten dowód się wspiera:

Tę prawdę odkrył memu rozumowi

Ten, który miłość, co serca porywa

Wszystkim co boskie, rad pierwszą nazywa [501]:

Tę prawdę jeszcze dowodzą mi słowa

Prawdomównego Stwórcy, który mówi

W głos do Mojżesza, sam mówiąc o sobie:

»Najwyższe dobro ja pokażę tobie [502].«

Ty ją dowodzisz, pierwsza przed wszystkimi

O najwznioślejsza wieści heroldowa [503]!

Skrytości nieba zwiastująca ziemi».

Słyszałem: — «W imię więc ziemskiej mądrości,

W imię powagi, która z nią jest w zgodzie,

Boga największą miłuj z twych miłości.

Lecz mów, czy czujesz inne struny w sobie,

Które ku Niemu ciągną cię w tej dobie,

Ilu ostrzami ta miłość cię bodzie?»

Z Chrystusowego orła zapowiedzi [504]

Zgadłem, gdzie zwrócić chciał prąd mej spowiedzi,

Więc rzekłem: — «MiłośćWszystkie te ostrza, co mogą

Zwrócić ku Bogu tą czy inną drogą

Zmysły i serce, jakby się zmówiły,

W jedno ognisko miłość mą roztliły.

Byt świata, byt mój, ofiara krzyżowa

Tego, co umarł, abym w duchu ożył,

Nadzieja, w czym ją każdy wierny złożył,

I ziemska mądrość, o czym była mowa,

Wyrwawszy z morza miłości fałszywej

Mnie postawiły na brzegu prawdziwej.

Lubię ja kwiaty, jakie tu zamyka

Wiekuistego ogród ogrodnika,

Ile on więcej im dobra udziela [505]».

Gdym zamilkł, w niebie zabrzmiał hymn wesela

I mojej Pani głos chórem objęty

Śpiewał z drugimi: «Święty! święty! święty!».

Jak gdy się budzim na światło rażące

Zmysłem widzenia, co bieży bez przerwy

Spotykać światło przez wszystkie ócz nerwy,

Półsenni patrzym z bojaźnią dokoła

Póty, nim trwoga sąd w pomoc przywoła,

Tak z oczu moich opadła pomroka,

Żegnana blaskiem Beatrycze oka,

Co świecił dalej, jak na mil tysiące.

Wtedy me oczy jak ze snu przetarte

Przejrzały nagle: na pół osłupiały

Pytałem: — «Oprócz świateł, co tu stały,

Jakie tu widzę, powiedz, światło czwarte?»

«Patrz, pierwsza dusza, jaką pierwsza siła»

Tak Pani rzekła «w ziemski proch wcieliła [506],

Z środka promieni, co jej blask roznoszą.

Na swego Stwórcę pogląda z rozkoszą».

Jak w przejściu wiatru zgina się wierzch drzewa,

A potem wstaje i prosty powiewa,

Gdy to mówiła, dałem pokłon czołem,

A potem żądzą mówienia zagrzany,

Prostując czoło, tak mówić zacząłem:

«Owocu, jeden dojrzałym wydany!

Ojcze, któremu, co kobietą zową

Każda jest razem córką i synową,

Jeśli cię prośba nakłoni, jak wnoszę,

O! przemów do mnie, najpobożniej proszę,

Widzisz chęć moją, lecz o niej nie mówię,

Chcąc prędzej w twoim lubować się słowie».

Jak zwierzę, gdy go wewnątrz co porusza,

Zdradza przez skórę, tak ta pierwsza dusza

Przez światło, które ją w sobie spowiło,

Zdradziła, jak jej ze mną mówić miło!

I rzekła: — «Chociaż chęci twej przede mną

Sam nie wyrażasz, znam jej myśl tajemną,

Jak ty rzecz, która dla cię nie jest ciemną;

Bo ją zwierciadło w mych oczach odbiło,

Które odbija rzeczy rozmaite,

A nie jest w żadnej zupełnie odbite.

Chcesz wiedzieć, Bóg mnie od kiedy umieścił

W ogrodzie wzniosłym [507], gdzie ta, co zagrzewa

Twój duch, natchnęła ciebie siłą nową,

Żeś mógł szczeblować tak długą drabiną,

I przez czas, jaki jam oczy me pieścił

Wielkiego gniewu prawdziwą przyczyną [508],

Słuch mój przeze mnie utworzoną mową?

ReligiaSynu, nie owoc skosztowany z drzewa

Był w tobie źródłem długiego wygnania,

Lecz przekroczenie tylko przykazania [509].

Tam, skąd Wirgili na rozkaz twej Pani

Wodził po górze ciebie i otchłani [510],

Cztery tysiące trzysta i dwa roki [511]

Czekałem nieba w tęsknocie głębokiej,

A zaś na ziemi w znoju i w boleści

Słońc naliczyłem dziewięćset trzydzieści.

Język mój wygasł, nim lud Nemrodowy

Zrąb nieskończonej założył budowy [512],

Bo nie był żaden skutek rozumowy

Trwałym na zawsze; tak chciały wyroki [513]!

Z powodu woli człowieka ruchomej,

Którą przemienia wpływ niebios widomy.

Człowiek myśl musi wyrażać przez słowo;

Ale czy mówi tą, czy inną mową,

Powód jest tego w natury sekrecie,

Która pozwala robić wam, co chcecie.

Nim w piekło z klątwą wstąpiłem tułacza,

Najwyższe dobro zwano El na ziemi,[514],

Skąd biorę światło, jakie mnie otacza;

Potem go Eli zwano uroczyście;

Bowiem zwyczaje między śmiertelnemi

Są krótkotrwałe jak na drzewie liście,

Gdy stary żółknie, zieleni się młody.

Góra najwyżej wzniesiona nad wody

Widziała, jak ja z winą i bez winy

Mieszkałem na niej od pierwszej godziny

Aż do godziny siódmej, kiedy słońce

Z drugiej swej kwadry widzim zstępujące [515]».

Pieśń XXVII

8. Hymn pochwalny rajski. Skarga św. Piotra na rządy papieskie, przepowiednia mściciela. Św. Piotr znika. 9. Ku niebu kryształowemu, Primum Mobile, i siedzibie aniołów. Beatrycze mówi o przewrocie porządku i ogólnym zwyrodnieniu świata współczesnego. Powtórna zapowiedź zbawcy.

Śpiew, Raj«Ojcu, Synowi i Duchowi chwała!»

Śpiewał raj cały, pieśń co to śpiewała

Tak była słodka, że mnie upajała.

Zda się, widziałem tam uśmiech wszechświata,

Bo upojenia mego szał uroczy

Wchodził zarazem przez słuch i przez oczy.

O! Wesołości wielka i bogata.

O! Życie w miłość i pokój obfite,

Bogactwo wiecznie bez żądzy i syte!

Cztery pochodnie płonęły bez przerwy

Stojąc przede mną, ta, co przyszła pierwej [516],

Poczęła iskrzyć, a żar jej był taki,

Jak gdyby gwiazdy Marsa i Jowisza

Przeobrażone niespodzianie w ptaki

Nawzajem swoje zamieniały pierze.

Opatrzność sama zajęta w tej sferze

I obowiązków, i czasów wydziałem,

Błogosławionych pieśniom w niebie całem

Kazała milczeć i stała się cisza,

Gdy posłyszałem: — «Że się blask mój mieni,

Nie dziw się temu, w ciągu mowy mojej

Każde z tych świateł tak się zaczerwieni.

On co na ziemi sam na imię swoje

Przywłaszczył miejsce, miejsce, miejsce moje [517],

Które, o zgrozo! niezajęte stoi

Przed Synem Bożym! On z mego cmentarza [518]

Zrobił kałużę z krwi i nieczystoty,

Co dla strąconej stąd w otchłań istoty [519]

Tam ukorzonej ból pychy umarza».

Wtenczas widziałem oba nieba końce

Przyobleczone w blask ognia tak ostry,

Jakim w poranek i wieczorem słońce

Naprzeciw siebie maluje obłoki.

Jak piękność znana ze skromności wysokiej

Pewną jest siebie, a jednak źrenice

Spuszcza, słuchając o błędzie swej siostry [520],

Tak się mieniła z wstydu Beatryce,

Takie być mogło w niebie przemienienie,

Gdy się spełniało krzyżowe cierpienie [521].

Potem tak mówił, lecz głos swój tak zmienił,

Więc tak jak światło, gdy je zaczerwienił:

«ReligiaOblubienica Chrystusa skąpana [522]

W krwi mojej, Lina i Kleta nie na to,

A żeby złoto było jej zapłatą,

Lecz raczej życia błogość wiekuista

Syksta, Kaliksta, Piusa, Urbana,

Których ze łzami krew lała się czysta.

Religia, ChciwośćNie taki cel był mojego zamiaru,

Aby lud boży przy mojej stolicy

Stał po prawicy, a ten po lewicy [523];

Ażeby klucz mój był godłem sztandaru,

Pod którym krew się chrześcijańska leje;

Ażebym stał się pieczęci odciskiem,

Kłamne [524] lub kupne zdobić przywileje,

Co widząc, często wstydem czerwienieję.

Żarłoczne wilki pod suknią pasterza

Snują się każdym znęcone pastwiskiem;

Boże! Dlaczego twój piorun tak drzymie?

ReligiaChciwiec z Kahorsu, chełpliwy Gaskoniec [525]

Już pić krew naszą nie żartem zamierza [526];

Piękny początku, zły będzie twój koniec

Ale Opatrzność, która ze Scypionem

Broniła niegdyś chwałę świata w Rzymie,

Przyjdzie mu w pomoc, w co wierzę z zapałem!

Synu, gdy w świat twój jako ciężki ciałem

Wrócisz, otwieraj usta, niech kto żyje

Słucha, a nie kryj, czego ja nie kryję.»

A jak z powietrza kędzierzawym szronem

Paździerzą śniegi miękko spadające,

Gdy Koziorożec bodzie rogiem słońce;

Podobnie eter, na cośmy patrzyli,

Tymi świętymi paździerzył światłami,

Które się były zatrzymały z nami,

Aż od ich iskier mżył deszcz srebrno-złoty;

Wzrok mój ich kształty pościgał dopóty,

Aż mu odległość wzbroniła iść dalej.

Dlatego Pani aż dotąd milcząca,

Widząc, że wyżej już patrzeć przestałem,

Rzekła: «Spuść oczy, a zmierz bystrym wzrokiem

Łuk, jakiś przebiegł po niebie szerokiem».

Od chwili, skąd tam pierwszy raz spojrzałem [527]

Spostrzegłem, żem łuk południowy słońca

Przebiegł od jego środka aż do końca;

I tak patrzyłem oczyma bystremi,

Że za Kadyksem opodal widziałem

Twój nieroztropny przechód, Ulissesie [528]

I brzeg, na którym, jak wieść stara niesie,

Piękną Europę porwał byk na rogi [529].

Jeszcze bym odkrył dalszy ten kąt ziemi,

Lecz słońce nisko szło pod moje rogi,

Już o znak jeden odległe i więcej [530].

Wzrok, MiłośćDuch mój wciąż w mojej zakochany Pani,

A zawsze na nią poglądać ochoczy,

Wtenczas, jak nigdy zapragnął goręcej

Wzrok mój skierować, aby spoczął na niej.

Jeśli natura i sztuka ma sidło,

Na które łowi duszę nam przez oczy

Żyjąca piękność lub jej malowidło,

Złączone z sobą zgasną przy uroku

Boskiej rozkoszy, o, któż ją wymarzy?

Gdym wzrok zatopił w uśmiechu jej twarzy.

A siła, jaką czerpałem z jej wzroku,

Od gniazda Ledy [531] porwała mnie lotem,

W sferę krążącą najszybszym obrotem [532].

Części tej sfery tak są jednolice,

Tak równie szybko okręca się cała,

Że nie opowiem, którą z nich wybrała

Na miejsce dla mnie moja Beatryce.

Ona, co dobrze chęć moją widziała,

Zaczęła mówić, tak rada, szczęśliwa,

Uśmiech tak boskim blaskiem ją tęczował,

Jakby w jej twarzy Bóg się rozradował.

— «Natura biegu, co w środku spoczywa,

A wszystko rusza i ruchu użycza,

Stąd się poczyna, z swego pogranicza.

Duch boży zajął tej sfery przestrzenie,

Od niego miłość zapala płomienie,

Co ją porusza, i moc, co z niej spływa.

Światło i miłość obeszły ją kołem [533],

Jak ona inne opasuje społem;

A taki okrąg, on co go buduje,

Jak zbudowany sam jeden pojmuje.

Nieoznaczony bieg jej kołowrotu,

Choć sam jest miarą innych sfer obrotu,

Równie jak stoi znak liczby dziesiątej

Na swej połowie i swej części piątej.

Teraz sam pojmiesz, że czas rzeczywiście

Z tej urny rostek, z drugich puszcza liście [534].

Jak ty głęboko w sobie, o chciwości!

Pogrążasz ludzi, że ich myśl nie wzleci

Ponad wzburzone wód twych głębokości.

Wola w człowieku bogato się kwieci,

Lecz nieustanny deszcz kwiat chorobliwy

Wyradza w płaszczki, nie w prawdziwe śliwy [535].

Wiarę, niewinność napotkasz u dzieci,

Lecz ledwo puch im jagody powleka,

Jedna za drugą w ślad od nich ucieka.

Ten, gdy szczebioce dziecinnymi usty,

Pości, bo jego pobożność jest szczera,

Niech no rozwiąże język jak w zapusty,

W każdym miesiącu w karmi nie przebiera.

Małe z kolebki szczebiocące dziatki,

Kochają matkę i słuchają matki,

Lecz gdy szermują mową wyuczoną,

Chciałyby widzieć matkę pogrzebioną.

Tak się przemienia piękna słońca córa [536],

Z początku biała czernieje jej skóra.

Nie dziwo, nikt dziś na ziemi nie rządzi,

Przeto z dróg swoich człowieczeństwo błądzi:

Lecz nim wyskoczy cały styczeń z zimy,

Przez setną cząstkę, jakiej nie liczymy [537],

Sfery w ten sposób obrócą się światu,

Kto gdzie tył widział, ujrzy przód okrętu,

Flaga już prosta wypłynie z odmętu,

Prawdziwy owoc dojrzeje wam z kwiatu».

Pieśń XXVIII

9. W niebie kryształowym. Stosunek świata aniołów i świata cielesnego. Pouczenie o hierarchii aniołów.

Gdy nędz obecnych prawdę mi odkryła,

Do jakich ludzie nieszczęśliwi przyszli,

Ta, która duch mój tak blisko wraiła,

Jak gdy w zwierciadle kto postrzeże z dala

Pochodnię, która za nim się zapala,

Wprzód nim ją ujrzy lub o niej pomyśli,

Wzrok za się zwraca, nie wierząc wzrokowi,

Ażeby widzieć, czy szkło prawdę mówi,

I widzi, że te światła, co się dwoją,

Zgodne są z sobą jak pieśń z nutą swoją;

Podobnie, ile pamięć moja sięga,

Zrobiłem w piękne spoglądając oczy [538],

Skąd miłość w pierwszy swój węzeł uroczy

Mnie usidliła; Bógi gdym się obrócił

Spojrzeć za siebie wkoło niebokręga,

Co patrzącego wzrok za każdym razem

Swej bezmierności zadziwia obrazem,

Tam punkt widziałem, który blask wyrzucił [539],

Blask, co powiekę słabą śmiertelnika

Pali swym ostrzem, a paląc zamyka.

Najmniejsza gwiazda świecąca z wysoka,

Wydałaby się jak księżyc dla oka,

Stojąc tuż przy nim, jak przy gwiazdach gwiazdy [540].

Ile w mgle może wydać się odległym

Światło od koła, w które się oplata,

Równie odległy od punktu spostrzegłem

Krąg ognia, który swym szybkim obrotem

Mógłby prześcignąć bieg najszybszej jazdy

Obiegającej naokoło świata.

Krąg był otoczon drugim kołowrotem,

A drugi trzecim, krąg czwarty i piąty

Otaczał szósty, nad którymi społem

Krąg siódmy śmigał tak szerokim kołem,

Że tego kręgu posłanka Junony

Nie objęłaby swoimi ramiony.

W kolej krąg ósmy otaczał dziewiąty [541]

A ruch wolniejszy był kręgu każdego,

Względnie do liczby, pod jaką bieg jego

Kołował dalej od kręgu pierwszego.

Najodleglejszy krąg od iskry czystej

Miał blask i promień więcej przeźroczysty,

Snadź się najwięcej do niej porównywa.

A moja Pani widząc, jaka chmura

Gwałtownej troski nade mną ciążyła,

«BógOd tego punktu», tak do mnie mówiła:

«Zależą niebo i cała natura!

Patrz, krąg najbliższy jaki wir porywa,

Wiedz, że przyczyną tak szybkich obrotów

Jest miłość, jaką pędzi zaogniony».

Ja do niej: «Gdyby świat był urządzony

Na obraz ruchu, co toczy te koła,

Na tym wykładzie przestać byłbym gotów [542].

Lecz gdy przeciwnie, w świecie dotykalnym

Ruch coraz większy w sferach jest widzialny,

Im dalej krążą od swojego środka,

Jeśli swój kres tu moja żądza spotka

W tej anielskiego budowie kościoła,

Który w krąg miłość i światło otacza,

Naucz, dlaczego nie jeden kierunek

Obrał dla siebie wzór i wizerunek?

Bo nie mam na to sam w sobie tłumacza».

— «Jeśli» mówiła «w sieci tego węzła

Tak niedołężnie twoja dłoń uwięzła,

Nic w tym dziwnego, bo ten węzeł święty

Tak się zawiązał, aby był nietknięty».

A potem rzekła: «Nakłoń na to ucha,

Co ja ci powiem; jeśli chcesz być sytym,

Zaostrzaj na tym myśl twojego ducha.

Kręgi ciał widzisz z kształtem rozmaitym,

Większe i mniejsze, stosownie do siły [543],

Jaka wstąpiła w ich nerwy i żyły.

Z większego światła większy promień wschodzi,

Większa zasługa większe dobro rodzi

I większe dobro mają większe ciała,

Gdy treść ich części równie doskonała.

Więc krąg ten, który najchyżej kołuje [544],

Przez podobieństwo temu odpowiada,

Który najwięcej kocha i pojmuje,

Tak mierząc siłę, nie tylko rozciągłość

Istot mających w twych oczach okrągłość,

Dziwny stosunek wyśledzi myśl rada

Sfer między sobą spojonych łańcuchem

Wielkich z małymi i z ich arcyruchem».

A jak półkula wyjaśnia się nasza,

Gdy tchnie łagodny wiatr z ust Boreasza,

Niebo się czystym zaciąga obłokiem,

Śmiejąc się do nas całym swym urokiem;

Tak jej odpowiedź jasna błąd rozprasza

I prawda, wzrok mój zwracając na siebie,

Dała się widzieć jak gwiazda na niebie.

A gdy zamilkła, kręgi jak żarami

Grzane żelazo trysnęły iskrami,

A każda iskra w wzajemnym uścisku

Tworzyła iskrę większego połysku.

Iskier tych liczba rosła nieskończenie,

Jako warcabne kostki przez mnożenie:

Z chóru do chóru Hosannę słyszałem,

Aż do stałego punktu, który całem

Kołem tych chórów wedle woli swojej

Rządzi, że każde gdzie stało, tam stoi.

A ona widząc w mym duchu zwątpienie,

Rzekła: «W tych pierwszych kręgach ile zdążą

Same Serafy i Cheruby krążą [545],

Za swym pociągiem tak im lecieć błogo,

By się porównać z punktem, ile mogą,

I mogą wedle oka, co spojrzenie

Wytęża silniej z większej wysokości.

Drugie wkoło nich krążące miłości

Wzroku bożego zowią się tronami,

Bo w nich się pierwsza troistość zamyka.

Wiedz, że ich radość o tyle jest żywa,

Ile się mogą wytężyć oczami,

O ile wzrok ich zapada i wnika

W prawdę, gdzie cała wszechmądrość spoczywa.

Z tego wnieść możesz, że szczęśliwość nasza

Czynem widzenia tylko się podnasza

A nie miłości, ta po nim jest drugą.

Skala widzenia jest jakby zasługą,

Której przez łaskę dobra wola dopnie;

Tak tu wstępują ze stopni na stopnie.

Druga troistość wschodząca w tej wiośnie,

Której majowej jak szmaragd zieleni

Nie ściemnią noce przedłuższe jesieni [546],

Śpiewa Hosannę bez przerwy radośnie,

Trzema nutami, których ton wypada

Ze trzech porządków, z jakich się tam składa.

W tej hierarchii są naprzód mocarstwa,

Potem potęgi, na końcu włodarstwa,

A w przedostatnich dwóch kręgach wespoły

Kołują same księstwa, archanioły,

W ostatnim gry są i uczty anielskie [547].

Wzrok tych porządków, blask z góry odstrzela

I między ludzi skarb światła rozdziela

Jak między dzieci dobra rodzicielskie:

Tak pociągana natura ich błoga:

Ku Bogu, wszystko pociąga do Boga.

A duch widzący Areopagity [548]

Tak się zagłębił w te niebios zaszczyty,

Że wszystkie nazwał, jak ja, po imieniu.

Choć odeń Grzegorz w świętym zachwyceniu

Inaczej widział [549], lecz zaledwo w niebie

Otworzył oczy, zaśmiał się sam z siebie.

Nie dziw, że człowiek mógł przed żyjącemi

Prawdę tak skrytą objawić na ziemi,

Bo ten, co w niebie dostał do niej klucza,

O wielu prawdach podobnych poucza [550]».

Pieśń XXIX

Ciąg dalszy i koniec pouczenia o aniołach. Skargi na przewrotną filozofię, przekręcanie Pisma Świętego itp.

Kiedy z Latony zrodzone bliźnięta [551]

Poza Barana i Wagi znakami

Widnokrąg wspólnym pasem opromienią [552],

Ile trwa chwila, gdzie je równoważy

Zenit, nim z sobą półsferę zamienią,

Patrzyła, milcząc, przewodniczka święta

W punkt, który wzrok mój zwyciężył blaskami,

A potem rzekła z uśmiechem na twarzy:

«Co chcesz usłyszeć, nie pytając ciebie

Powiem, bo chęć twą ja widziałam w niebie,

Tam gdzie, jak z ziarna wschodząca roślina,

Wszelkie się Ubi i Quando zaczyna [553],

Nie żeby podnieść swoją doskonałość [554],

Co być nie może, lecz by jej wspaniałość,

W światłości, jaka ją jak płaszcz odziała,

»Ja jestem, który jestem« powiedziała,

Miłość poczęła siebie w swej wieczności,

Bez czasu, miejsca, tak jak się jej zdało,

I dziewięć stopni stworzyła miłości.

Anioł, StworzenieNie, żeby wpierw jej ziarno próżnowało,

Bo wpierw, przed czasem mierzonym latami,

Duch się unosił boży nad wodami.

Złączone forma z materyją [555], czyste

Wyszły poczęte w doskonałym czynie,

Jak łuk trójstronny wyrzuca trzy strzały.

A jak w krysztale, we szkle i w bursztynie,

Promień odbija przez tło przeźroczyste,

Bez przerwy schodząc stamtąd, gdzie jest cały;

Równie ten skutek trójkształtny zaiste,

Od swego Stwórcy wyszedł jednolicy,

W zasadzie swojej bez żadnej różnicy.

Wtedy stworzony był i zbudowany

Stopień tych istot [556], Bóg zaś je postawił

Najwyżej jakby wierzch, koronę świata.

W których się czysty arcyczyn przejawił:

Najniższe miejsce materyja [557] trzyma;

Lecz w środku formę z materyją splata

Węzeł, co nigdy nie jest rozwiązany.

Wprawdzie aniołów wedle Hieronima [558]

Bóg naprzód stworzył i prąd wieków długi

Upłynął, zanim utworzył świat drugi:

Ale ta prawda nie tak zapisana

W księgach natchnionych Duchem świętym Pana [559],

Widną jest, kto by głębokość ich zbrodził.

Sam by wasz rozum na to się nie zgodził,

Aby te czynu bezpośrednie siły

Tak długo same bezczynnymi były.

Gdzie, jak i kiedy te miłości święte

Stworzone były, masz tu wywód cały,

Razem twej żądzy studzisz trzy zapały.

Tak szybko w myśli nie zliczysz dwadzieścia

Jak ze stworzonych część jedna aniołów

Zawieruszyła ład waszych żywiołów [560].

Część druga wiernie dotrwała w swej cześci [561];

Z jaką rozkoszą dzieło rozpoczęte

Ciągle prowadzą, sam ich bieg dowodzi,

Co kołowrotem nieustannym chodzi.

SzatanPierwszy strąciła duch przeklęta pycha

Tego coś widział, jak zdeptany w pysze

Pod ciężarami światów ledwo dysze.

AniołCzęść, którą widzisz tutaj, była cicha,

Uznała Dobroć, co ich w swej miłości

Do tak wysokich wzniosła pojętności.

Wzrok ich wzmocniła siłą doskonałą

Oświecająca Łaska i zasługa,

Przeto ich wola jest pełną i stałą.

Uwierz na pewno jak pokorny sługa,

Że zasłużoną łaskę ten odbiera,

O ile serce kto dla niej otwiera.

Sam teraz poznasz bez cudzej podpory,

Jeśliś mnie pojął, te anielskie chóry.

AniołLecz gdy na ziemi błąd po waszych szkołach

Ogłasza błędny wykład o aniołach,

Że chcieć, pojmować i pamiętać mogą,

Jeszcze sprostuję w tobie sąd opaczny,

Mroczący prawdę przez wykład dwuznaczny.

Duchom tym oczy tak zatapiać błogo

W obrazie bożym, że wzroku ni razu

Nie oderwały od tego obrazu,

Przed którym żadna rzecz nie jest zakryta.

Oczu ich przedmiot nowy nie odrywa,

Myśl ich na różne cele nierozbita,

Wewnętrzną ducha jednością szczęśliwa

Nie potrzebuje władzy przypomnienia.

U was w czuwaniu roją się marzenia,

Ten wierzy, drugi bez wiary słuchacza

Słucha, lecz pierwszy najwięcej wykracza.

Filozofując na ziemi myśl wasza

Bez drogi idzie nowotnymi tory [562],

Tak was namiętność pozoru unosi.

Winę tę z mniejszą grozą widzą z góry,

Niż kiedy Pismo Święte kto odrzuca

Lub je wykładem krzywym zbałamuca.

U was nie myślą, co krwi kosztowało

Nasieniem jego zasiać ziemię całą,

Jak błogo w życiu z nim chodzić pokornie;

Każdy nowością chce błyszczeć pozornie,

Szermuje szumną kaznodzieja mową,

Ewangeliczne zagłuszając słowo [563].

ReligiaTen mówi: jako przed męką krzyżową

Cofnął się księżyc i stał przeciw słońcu,

Aż noc świat cały zaćmiła na końcu.

Wedle drugiego tekstu kaznodziei,

Światło się samo schowało ze drżeniem

I noc nakryła powszechnym zaćmieniem

Indów, Hiszpanów, jak było w Judei.

Ileż to bajek w rok spada z ambony!

A biedne owce, aż żal serce ściska,

Wiatrem karmione wracają z pastwiska.

Chrystus śląc uczniów na wsze świata strony,

Nie mówił: idźcie i każcie swe baje,

Lecz za tekst słowa prawdę im podaje,

Którą tak silnie grzmieli jego ucznie,

Aże starczyła w ich walkach za wiarę

Ewangeljia za tarcze i włócznie.

Dziś idą kazać jakieś baje stare,

Które ktoś ledwo wpisałby do fraszek,

Gmin daje poklask, kaptur się nadyma.

Lecz gdyby wiedzieć gmin mógł, jaki ptaszek [564]

Gniazdo uściela pod fałdą kaptura,

Może innymi widziałby oczyma

Wartość odpustów spadłych z kazalnicy;

Lecz łatwowierna człowieka natura

Z wiarą lgnie na lep każdej obietnicy;

Czym wieprz świętego Antoniego tyje [565]

I gorsi wieprzów, co za wiarę żywą

Płacą monetą, bez stępla fałszywą.

Długie zboczenie ciebie z toru zbije,

Na prostą ścieżkę chciej twe oczy zwrócić,

Aby zarazem czas i drogę skrócić.

AniołLiczba aniołów w nieskończoność sięga,

Korzy się przed nią liczebna potęga;

Nadmienia o niej Danijela [566] księga [567]

Krociem tysięcy w zadumienie wprawia,

Jednak dokładnej liczby nie objawia.

Punkt arcyświatła, co oświeca z góry

Wszystkie aniołów i duchów natury,

Treść ich przenika w stopniu rozmaitym,

Ile się łączy z ich blaskiem odbitym.

A jak uczucie z ogniska natchnienia

Różnie się w oczach waszych rozpromienia,

AniołSłodycz miłości jak światło pochodni

Iskrzy w aniołach, to świeci łagodniej.

Zważ, jak bogata władza nieśmiertelna,

Która zwierciadeł tyle dla się stwarza

A w nich swój obraz bez końca rozmnaża,

A w sobie jedna jest i niepodzielna».

Pieśń XXX

Oddział trzeci. 10) Empireum, właściwe niebo, siedziba błogosławionych i Boga samego. Aniołowie dziewiątej sfery znikają. Światło Beatrycze. Okrągły prąd światła; róża niebiańska; miejsce Henryka VII; upadek Klemensa V.

Stąd w domniemanej przez myśl odległości

Na sześć tysięcy mil szósta godzina

Płonęła w ogniu [568], a cień padał prościej

Na tamtej sferze, prawie prostopadły:

Gdy środek niebios nad nami widniejszy

Staje się takim, że gwiazd promień zbladły

W ich głębokościach już tonąć zaczyna;

A niebo z przyjściem słońca służebnicy

Zagasza gwiazdy aż do najpiękniejszej;

Podobnie z wolna gasł ten triumf święty [569]

Grać i kołować bez przerwy nawykły

W krąg punktu, który pełen tajemnicy,

W ten, co zamyka, zda się, był zamknięty.

Przeto żal świateł, co zarazem znikły,

I miłość moja mnie zwrócić zmusiły

Stęsknione oczy znów do Beatrycy.

Gdyby tu wszystkie (gdzież taka wymowa!),

Jakie mówiłem dotąd o niej słowa,

W jedną pochwałę razem się złączyły,

Na ten raz jeszcze byłaby za małą.

Widziałem piękność jej tak doskonałą,

Że tylko może ten, co piękność daje,

Jeden jej Stwórca pojmować ją całą.

Tu słabość nuty mej pieśni wyznaję,

Jak dramatyczny pisarz wśród polotu

Myśli nierównej z wzniosłością przedmiotu.

A jak powiekę, im więcej jest drżąca,

Morduje słońce, tak samo wspomnienie

Słodkich uśmiechów duch mój w letarg wtrąca.

Odkąd ją naprzód ujrzałem wśród nieba,

Po to ostatnie tak wzniosłe widzenie,

Pieśń nieurwana brzmiała ciągłą nutą,

Tu piękność mojej Pani śpiewająca

Czuje, że stanąć w pół akordu trzeba;

Tak sztukmistrz rzuca pędzel albo dłuto,

Czując ostatnie sztuki wysilenie.

I taka, jak ją zostawiam opiewać

Lutni większego ode mnie poety,

Gdy z moją, jako podróżny do mety,

Śpieszę co prędzej pieśń trudną dośpiewać,

Z powagą do mnie rzekła uroczystą:

«NieboJużeśmy weszli, cześć Bogu i chwała,

Od ciał niebieskich z największego ciała

Do nieba, które jest światłością czystą [570]:

Światło miłości pełne i duchowe,

Miłość, co prawdy rozświeca oblicze,

Radość, co wszelkie przechodzi słodycze.

Tu ujrzysz raju dwa pułki bojowe [571];

Jednego błyśnie w twoich oczach szata,

W jakiej go ujrzysz sam na sądzie świata [572]».

Jak błyskawica nagła wzrok rozrywa,

Władzę sądzenia odejmując oku

Bliskich przedmiotów, jak o nocnym zmroku,

Tak mnie objęła wkoło światłość żywa,

Tak w swego blasku zasłonę spowiła,

Że mi widzenie wszech rzeczy zakryła.

«Miłość w tym niebie każdego przychodnia

Wesoło wita, gdy wchodzi z gotowym

Sercem zapłonąć zbawieniem duchowym,

Jak zdolna przyjąć swój płomień pochodnia».

To Beatrycze krótkie przemówienie

Nad moje siły mój zapał podniosło,

Czułem, jak we mnie sił poczucie rosło

I we mnie taki zatliło wzrok nowy,

Żem mógł światłości wytrzymać promienie.

I światłość w kształcie rzeki kryształowej [573]

Płynęła, błyszcząc pomiędzy brzegami

Odzierzganymi pierwiosnków kwiatami;

Z tej rzeki światła tryskając iskrami,

Z żywym na kwiaty spadały migotem,

Jako rubiny oprawując złotem.

Światła tych kwiatów upojone wonią,

Tonęły potem pod cudowną tonią,

Na przemian tonąc, to wschodząc spod fali.

«Wysoka żądza, co teraz cię pali,

Aby, co widzisz z dala, poznać bliżej,

Tym milsza dla mnie, im cię wznosi wyżej,

Lecz wpierw pragnienie zgaś w tych fal przeźroczu [574]».

Tak mi mówiło słońce moich oczu,

Dodając jeszcze: «Rzeka i topazy,

Co toną w wodzie i wschodzą nad wodę,

Kwiaty ziejące wonie tak przyjemne,

Są to zwiastunki prawdy, jej obrazy.

Rzeczy te same w sobie nie są ciemne.

Lecz błąd jest w tobie, który mimo całej

Żądzy widzenia nie patrzy dość śmiało».

Dziecko nie prędzej na mleczną jagodę

Matczynej piersi z chciwością się rzuca,

Jeśli za późno ze snu się ocuca,

Jak się schyliłem do wód z pełną cześcią [575],

Co duch rzeźwiącą umacniają treścią,

Chcąc lepsze zrobić z mych oczu zwierciadła,

Ledwo je rzęsą musnęła powieka,

Z długiej okrągłą wydała się rzeka [576]:

Jak ci, od których lic maska odpadła,

Zdają się inne mieć barwy i szaty,

Gdy zrzucą z siebie kłamane pozory,

Tak swój kształt iskry zmieniły i kwiaty,

Ażem w nich postrzegł dwa niebieskie dwory.

Światłości boża! Przez którą patrzyłem

Na triumf prawdy w jej królestwie całem,

Daj moc powiedzieć tak, jak ją widziałem.

Tam wzwyż jest światło, które Stworzyciela

Czyni widomym [577] każdemu stworzeniu,

A duch z pokojem tonie w tym widzeniu,

Światło to krąg swój rozszerza bez końca,

Pas za szeroki na objęcie słońca [578]

Od tego światła tylko się odstrzela

Promień widomie na tej pierwszej sferze [579],

Co zeń swe życie i potęgę bierze.

A jak w nadbrzeżnych przegląda się wodach

Zielony wzgórek, rad z swojej postawy

Strojnej w rozliczne i kwiaty, i trawy,

Tak zawieszone wkoło nad tą rzeką

Wszystkie te dusze, co z naszego świata

Tam powróciły, po tysiącznych schodach

W jej przeźrocz złotą patrzały powieką.

Gdy niższych szczebli światłość tak bogata,

Jakże, zaiste, ona w górze płuży [580],

W najwyższych liściach tej niebieskiej róży [581]

Wzrok mój nie zbłądził w róży głębokości,

Ilość i jakość objął jej światłości.

Tam niknie miara przestrzeni powszednich,

Skala przedmiotów dalszych i zbliżonych,

Bo gdzie Bóg rządzi bez wpływów pośrednich,

Tam i ustaje moc praw przyrodzonych [582].

Natenczas w złote serce róży wiecznej,

Rozwitej w blasku światłości słonecznej,

Co wonią pochwał wciąż dysze do słońca,

Jako przyczyny swej wiosny bez końca,

Wzrok mój zwróciły Beatrycze słowa [583].

Gdy pragnąc mówić, stałem jak niemowa,

Tak przemówiła do mnie niespodzianie:

«Patrz, co za wielkie białych gwiazd zebranie [584]!

Patrz, nasze miasto, ta arka przymierza,

Jak tu swój obwód bez końca rozszerza;

Patrz schody nasze jak pełne wybranych,

Do których dziś jest tak mało wezwanych.

Patrz, na tym szczeblu, nad którym zwieszona

Wzrok twój pociąga Cezarów korona,

Wpierw nim ucztować przyjdziesz na te gody,

Zasiądzie dusza wielkiego Henryka [585].

On ziemie włoskie chciał zmienić w ogrody,

Podnieść ich żyzność, ale praca marna,

Ziemia płodnego nie przyjęła ziarna;

Bo ślepa chciwość wam rozum odbiera,

Jak upór dziecku, co ust nie przytyka

Do piersi matki, a z głodu przymiera.

Wobec Henryka na bożym urzędzie

Wróg jego jawny i skryty zasiędzie [586].

Jakże ich obu różna ziemska droga!

Gdy się pierwszemu cześć świata należy,

Ten wkrótce po nim [587], któż swą przyszłość zgadnie?

Z świętej stolicy strącony przez Boga

Aż tam, gdzie Szymon czarnoksiężnik leży,

Niżej pasterza z Anagni upadnie.

Przypisy

płomienia, który ślepiący blask rzucił — Tym płomieniem jest święty Jan. [przypis redakcyjny]

Mów, twoją duszę gdzie żądza unosi — Jak św. Piotr i św. Jakub pytali poetę o wiarę i nadzieję, podobnie tu św. Jan pyta go o trzecią cnotę teologiczną, o miłość. [przypis redakcyjny]

Moc, jaką miała dłoń Ananijasza — Ananiasz przyłożeniem ręki uleczył św. Pawła ze ślepoty (Patrz: Dzieje Apostolskie, rozdz. 9). [przypis redakcyjny]

Co miłość łatwo lub trudno mi czyta — Ten wiersz z powyższymi trzema wierszami komentatorzy Boskiej Komedii różnie wykładają. Najprawdopodobniejszy wykład jest następujący: św. Jan pytał poetę: „gdzie twoją duszę żądza unosi?” albo: „jaki jest przedmiot twojej miłości?”. Poeta odpowiada: Dobro, Alfa i Omega, to jest, początek i koniec, cel tego wszystkiego, w czym ja miłość Boga widzę wyraźnie albo tajemniczo objawioną. Przez pismo poeta rozumie tu nie tylko Pismo Święte, ale wszystkie dzieła boże, a szczególnie rozmaity stan duchowy ludzi. [przypis redakcyjny]

Sczyść siebie dnem gęstszego sita — [tj. przesiej się przez gęste sito; red. WL] Przez to powszechne, a pełne prawdy porównanie, poeta wyraża myśl następującą: św. Jan niezadowolony ogólnym objaśnieniem miłości, żąda od poety więcej jasnych i szczególnych powodów, przez które dusza jego i umysł zwróciły się do tej wzniosłej miłości. [przypis redakcyjny]

do tej treści — To jest: do Boga. [przypis redakcyjny]

Ten, który miłość (…) rad pierwszą nazywa — Platon, który naucza, że miłość bogów jest pierwszą i najwznioślejszą. Przedmiotem więc tej pierwszej miłości są wszystkie istoty nieśmiertelne, tzn. aniołowie, dusze błogosławionych wyzwolone z więzów grzechu i śmierci, a nade wszystko sam Bóg. [przypis redakcyjny]

Stwórcy, który mówi (…) pokażę tobie — Patrz Mojżesza księgę 2, rozdz. 33. [przypis redakcyjny]

Ty ją dowodzisz (…) wieści heroldowa — Ewangelia św. Jana zaczynająca się od słów: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo”. Znaczenie tych słów wykazuje zarazem stworzenie i odkupienie świata, tę duchową miłość obudziło w poecie. [przypis redakcyjny]

Z Chrystusowego orła zapowiedzi — Tym orłem Chrystusowym jest św. Jan, najulubieńszy uczeń Zbawiciela, któremu dozwolone było najgłębiej wzrok duchowy zatapiać w słońcu aniołów, to jest w Bogu. [przypis redakcyjny]

Lubię ja kwiaty (…) więcej im dobra udziela — Przez to porównanie poeta mówi: „Wszystkie stworzenia boże lubię ja tym bardziej, im one są lepszymi”. [przypis redakcyjny]

pierwsza dusza, jaką pierwsza siła (…) w ziemski proch wcieliła — Pierwsza dusza, Adam, jako bezpośrednio stworzony przez Boga. [przypis redakcyjny]

w ogrodzie wzniosłym — W raju ziemskim, na wierzchołku góry czyśćcowej. [przypis redakcyjny]

jam oczy me pieścił wielkiego gniewu prawdziwą przyczyną — Drzewo w raju, jabłoń, z której zakazany owoc był zerwany przez nieposłuszeństwo Ewy skuszonej przez węża. [przypis redakcyjny]

nie owoc skosztowany z drzewa (…) przekroczenie tylko przykazania — Nie tylko czyn sam w sobie, według swojej wewnętrznej winy, ale nieposłuszeństwo przeciw przykazaniu bożemu, przez które czyn ten się wypełnił, było przyczyną kary. [przypis redakcyjny]

Wirgili (…) wodził po górze ciebie i otchłani — Z przedsieni piekielnej, na rozkaz Beatrycze, Wergiliusz jak wiemy, wyszedł i przeprowadzał poetę przez piekło i czyściec. [przypis redakcyjny]

Tam (…) cztery tysiące trzysta i dwa roki czekałem nieba — Starożytni, według obliczeń biblijnych długoletności wieku człowieka, liczyli od narodzenia Adama do śmierci Chrystusa Pana lat 5232. Więc według tego rachunku Adam żył lat 930, a w przedsieni piekła przesiedział 4302 lat. [przypis redakcyjny]

lud Nemrodowy zrąb nieskończonej założył budowy — Wieża Babel budowana przez Nemroda wnuka Chama. [przypis redakcyjny]

Język mój wygasł (…) tak chciały wyroki — Życie postępuje ciągle naprzód, w nowych kształtach i przeobrażeniach. Dlatego mowa ludzka tym powszechnym prawom przeobrażenia również podlega. [przypis redakcyjny]

Najwyższe dobro zwano „El'' na ziemi — Święty Izydor mówi w swoich wywodach etymologicznych: Primum apud Hebreos Dei nomen El dicitur: secundum nomen Eloi est. [przypis redakcyjny]

kiedy słońce z drugiej swej kwadry widzim zstępujące — Czwartą część dziennego biegu słońca składa sześć godzin. Kiedy słońce zstępuje z drugiej swojej kwadry, godzina jest pierwsza po południu. Poeta aluzję tu robi do jakiejś starożytnej tradycji, według której Adam przed i po swoim upadku siedem godzin znajdował się w raju, a że stworzony był o wschodzie słońca, więc w godzinę po południu z raju był wygnanym. [przypis redakcyjny]

Cztery pochodnie (…) ta, co przyszła pierwej — Tą pierwszą pochodnią, co najpierw przyszła, jest św. Piotr, następne trzy pochodnie są to św. Jakub, św. Jan i Adam. [przypis redakcyjny]

Przywłaszczył miejsce, miejsce, miejsce moje — Bonifacy VIII, który był papieżem w roku 1300. [przypis redakcyjny]

z mego cmentarza — Cmentarzem św. Piotra jest Rzym, gdzie był umęczony i pogrzebany. [przypis redakcyjny]

strącona w otchłań istota — Lucyfer. [przypis redakcyjny]

źrenice spuszcza, słuchając o błędzie swej siostry — Porównanie dziwnie piękne! Zaiste, religia temu nie winna, że duchowieństwo jest zepsute, lecz ona tu w niebie jak niewinność na ziemi rumieni się nad błędem drugich. [przypis redakcyjny]

Takie być mogło w niebie przemienienie, gdy się spełniało krzyżowe cierpienie — Przy śmierci Chrystusa, który niewinnie cierpiał za przestępstwa ludzi, jak religia czasem niewinnie cierpi za wykroczenia swoich kapłanów. [przypis redakcyjny]

Oblubienica Chrystusa (…) — Tą oblubienicą jest Kościół. W następnych wierszach wspomnieni są papieże, którzy za wiarę śmierć męczeńską ponieśli. [przypis redakcyjny]

lud boży (…) stał po prawicy, a ten po lewicy — Dobrych od złych oddzielać, według słów św. Mateusza w rozdz. 25 zawarował sobie na Sądzie Ostatecznym sam Chrystus. [przypis redakcyjny]

kłamny — kłamliwy. [przypis edytorski]

Chciwiec z Kahorsu, chełpliwy Gaskoniec — Dwaj papieże Francuzi, Jan XXII i Klemens V. [przypis redakcyjny]

pić krew naszą nie żartem zamierza — Przez krew rozumie tu poeta Stolicę Apostolską, którą Piotr krwią i męczeńską śmiercią swoją ugruntował. [przypis redakcyjny]

Od chwili, skąd tam pierwszy raz spojrzałem — poeta po raz pierwszy (Patrz pieśń XXII, w. 33), na rozkaz Beatrycze z konstelacji Bliźniąt spojrzał na ziemię. Od tego czasu znak ten zodiakowy cofnął się około czwartej części swojej drogi, od południka aż do zachodniego widnokręgu, a więc od tej chwili upłynęło sześć godzin. [przypis redakcyjny]

widziałem twój nieroztropny przechód, Ulissesie — Słupy Herkulesa. [przypis redakcyjny]

brzeg, na którym (…) piękną Europę porwał byk na rogi — Brzeg fenicki, skąd Jowisz w postaci byka porwał Europę, córkę króla Agenora. [przypis redakcyjny]

Już o znak jeden odległe i więcej — Część wschodnia półkuli dla poety zakryta była zmrokiem, ponieważ słońce już pomknęło na zachód. W czasie, kiedy poeta swoją podróż odbywał, słońce stało w 22 stopniu znaku Barana. Między konstelacjami Barana a Bliźniąt stoi konstelacja Byk. Dlatego to słońce, jak poeta mówi, więcej jak o jeden znak Byka było oddalone. [przypis redakcyjny]

gniazdo Ledy — Tak poeta nazywa konstelację Bliźniąt, która tą nazwę wzięła od Kastora i Polusa. Obaj wylęgli się z jednego jaja, jakim Jowisz w postaci łabędzia zapłodnił Ledę. [przypis redakcyjny]

W sferę krążącą najszybszym obrotem — Primum Mobile, sfera dziewiąta. Sfera ta nie jest żadnym niebieskim ciałem. Cała złożona ze światła przeźroczystego, nazwana została niebem kryształowym. [przypis redakcyjny]

Duch boży zajął tej sfery przestrzenie (…) obeszły ją kołem — Empireum, najwyższe niebo, które choć bez przestrzeni, wszakże, jako otaczające wszystkich sfer kręgi, samo jako okrąg, wyobrażonym być musi. [przypis redakcyjny]

czas (…) z tej urny rostek, z drugich puszcza liście — Ponieważ czas mierzy się tylko biegiem ciał niebieskich, a wszystkie niebieskie ciała od sfery Primum Mobile zwanej, ruch swój biorą, dlatego w tej sferze jest ziarno, rostek czasu i jego wymiarów, a który w innych sferach puszcza rozmaite swoje liście i gałęzie. [przypis redakcyjny]

kwiat chorobliwy wyradza w płaszczki, nie w prawdziwe śliwy — Myśl tego porównania jest taka: wola ludzka jest z natury dobrą, ale zmysłowe popędy wciągają ją do złego. [przypis redakcyjny]

piękna słońca córa — Ludzkość, córka słońca. Jej czystość ślepe namiętności skaziły i zaćmiły. [przypis redakcyjny]

setną cząstkę, jakiej nie liczymy — Już za czasów Dantego, na dwa wieki górą przed reformą kalendarza dopełnioną przez papieża Grzegorza XIII, zauważano, że rok krągły niespełna w sobie 365 dni i sześć godzin zawiera i że porównując wymiar czasu z obrotem ciał niebieskich, na każde stulecie dzień jeden przybyszowy przypadać musi. Poeta, ponieważ za jego czasów jeszcze dokładnych obliczeń czasu według tablic astronomicznych nie było, przypuszcza sobie, że kiedyś miesiąc styczeń przypadać będzie na wiosnę. Nim ten czas tak daleki nastąpi, przyjdą, jak mniema, inne czasy: powszechne wstrząśnienie będzie ich skutkiem. Ale ludzkość, która od swojego celu odwróciła się twarzą, jak okręt zmieni swój kierunek i na koniec z krzywej wstąpi na prostą drogę. [przypis redakcyjny]

Wprzód (…) w piękne spoglądając oczy — Poeta w oczach Beatrycze jak w zwierciadle widzi odbity punkt światła, o którym niżej będzie mowa i obraca się, żeby bezpośrednio mógł go widzieć. [przypis redakcyjny]

punkt widziałem, który blask wyrzucił — Tym punktem jest Bóg. [przypis redakcyjny]

Najmniejsza (…) jak przy gwiazdach gwiazdy — Poeta mówi tu przez porównanie: wszystko, co się zbliża do Boga, chociaż jest najmniejszym w przestrzeni, staje się wielkim, wzniosłym, bowiem do Boga zbliżamy się tylko wiarą, przez którą wszelki duch kształci się na obraz boży. [przypis redakcyjny]

Równie odległy od punktu (…) krąg ósmy otaczał dziewiąty — Dziewięć chórów anielskich otaczających swój punkt środkowy, Boga. [przypis redakcyjny]

Gdyby świat był urządzony na obraz ruchu, co toczy te koła (…) — Wokoło ziemi, która według ówczesnych pojęć astronomicznych jest punktem środkowym wszechświata, każda sfera obraca się tym wolniej, im jest bliżej ziemi, i przeciwnie, tym szybciej, im jest dalej. Dlatego bieg sfery księżycowej jest najwolniejszy, a Primum Mobile ma bieg najszybszy. Tu zaś panuje porządek przeciwny: kręgi najbliżej krążące stałego punktu, to jest najmniejsze, mają bieg najszybszy, większe zaś kręgi, a zatem dalsze od swego punktu środkowego krążą wolniej. [przypis redakcyjny]

Kręgi ciał widzisz (…) większe i mniejsze, stosownie do siły — Kręgi niebieskie im są bliższe Boga, tym większa ich siła. Jeśli ta siła przez organa świata wyraża się w przestrzeni, tym większa jest ich objętość. A im są wyższe, bieg ich jest rozleglejszy i ruch szybszy. [przypis redakcyjny]

krąg ten, który najchyżej kołuje — Sfera dziewiąta, czyli Primum Mobile, która odpowiada kręgowi Serafinów. [przypis redakcyjny]

W tych pierwszych kręgach (…) same Serafy i Cheruby krążą — Pierwsza z trzech hierarchii aniołów, z których każda składa się z trzech chórów. [przypis redakcyjny]

Której majowej (…) zieleni nie ściemnią noce przedłuższe jesieni — W błogości, jaka się tu krzewi, nie ma żadnej zmiany. [przypis redakcyjny]

gry (…) i uczty anielskie — W tekście oryginału: Angelici ludi. Poeta przez to mówi, że aniołowie nie są oznaczani żadną osobną nazwą. [przypis redakcyjny]

duch widzący Areopagity — Dionizjusz Areopagita, autor dzieła: De Coelesti Hierarchia. [przypis redakcyjny]

duch widzący Areopagity tak się zagłębił w te niebios zaszczyty (…) choć odeń Grzegorz (…) inaczej widział — Poeta nie na powadze św. Grzegorza, ale opierając się na powadze Areopagity, opisuje hierarchię niebieską. [przypis redakcyjny]

ten, co w niebie dostał do niej klucza — Św. Paweł, który był w duchu porwany do nieba, pierwszy swoje widzenie Dionizjuszowi Areopagicie objawił. [przypis redakcyjny]

z Latony zrodzone bliźnięta — Apollo i Diana, czyli słońce i księżyc, urodzone bliźnięta z Latony na wyspie Delos (Patrz Czyściec, pieśń XX, gdzie te bliźnięta Poeta nazywa: li due occhi del cielo). [przypis redakcyjny]

Kiedy z Latony (…) zwyciężył blaskami — W porównaniu dnia z nocą wiosennym i jesiennym, kiedy słońce stoi w znaku zodiakowym Barana lub Wagi, księżyc wtedy stoi na przeciwległym punkcie widnokręgu, i oba razem tworzą jakby kształt szali, jaką zenit równoważy. Ta chwila równowagi słońca i księżyca trwa niedługo, przez chwilę, gdy jedno światło zachodzi, a drugie wschodzi. Poeta przez to porównanie mówi, że Beatrycze tak krótko spoglądała na punkt światła, to jest na Boga. [przypis redakcyjny]

Tam gdzie (…) wszelkie się „Ubi'' i „Quando'' zaczyna — W tekście oryginału: Ove s'appunta ogni Ubi e ogni Quando, to znaczy: wszelka idea miejsca i czasu, jako w Bogu, jako w idei bezwarunkowego dobra, piękna prawdy [ubi, quando — gdzie, kiedy; red. WL]. [przypis redakcyjny]

Nie żeby podnieść swoją doskonałość — Poeta tu zamierza z właściwą sobie mocą i potęgą słowa odpowiednią wzniosłemu przedmiotowi, o jakim ma mówić, odsłonić ludziom tajemnice stworzenia. Szereg idei następnych wierszy jest taki: Bóg stworzył świat nie dla samego siebie, ponieważ On jako źródło tego wszystkiego, co jest, posiadał wszystko. Bóg stworzył świat, żeby samego siebie przez swoje dzieło objawić. On stworzył zarazem aniołów, formę i materię (duszę i ciało) w części przez siebie bytujące, w części razem związane. I to, co On stworzył, było doskonałe. [przypis redakcyjny]

materyją — materią; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

Stopień tych istot — Organa świata albo aniołowie, co kierują wszystkim, co jest stworzone, przyjmują władzę z góry i udzielają tej władzy, czyli działają sami na różne sfery. To, co stoi najwyżej, nic nie przyjmuje, ale tylko działa. Ziemia jako punkt środkowy świata ma tylko władzę bierną przyjmowania, a zatem na nic nie oddziałuje. W środku zaś władza przyjmowania z góry i działania na niższe sfery, forma i materia, związane są węzłem takim, który się nigdy nie rozwiązuje. [przypis redakcyjny]

materyja — materia; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

wedle Hieronima — Święty Hieronim przypuszczał, że aniołowie zostali stworzeni na wiele wieków przed stworzeniem reszty świata. [przypis redakcyjny]

Ale ta prawda nie tak zapisana w księgach natchnionych — Pismo Święte w księdze Syrach wyraźnie mówi: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul. [przypis redakcyjny]

ład waszych żywiołów — To jest: ziemię. [przypis redakcyjny]

cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]

Filozofując (…) nowotnymi tory — Tą drogą, z której często zbacza filozofia ziemska, jest droga prawdy, jaką tylko Pismo Święte wskazuje. [przypis redakcyjny]

Szermuje szumną kaznodzieja mową, ewangeliczne zagłuszając słowo — Poeta w następnych kilkudziesięciu wierszach może trochę zanadto jaskrawą barwą maluje obraz kaznodziejów, którzy uniesieni chęcią popisu osobistego i zwrócenia na siebie uwagi słuchaczów, nie wykładają tekstu Ewangelii świętej, ale z ambon trzy po trzy plotą. Poeta żyjąc w czasach średniowiecznych, musiał się spotykać z podobnymi kaznodziejami, jeśli ich obraz tu przedstawił. [przypis redakcyjny]

jaki ptaszek gniazdo uściela pod fałdą kaptura — Ptaszek w znaczeniu ironicznym, symbolem tu jest szatana. Natomiast gołębica symbolem jest Ducha Świętego. Święta gołąbka, a nie ptak inny, zwykle roztacza swoje skrzydła nad kaznodzieją rzeczywiście natchnionym duchem apostolskim. [przypis redakcyjny]

wieprz świętego Antoniego — Świętego Antoniego zwykle malują z wieprzem u nóg jego. Wieprz ten jest symbolem pokusy cielesnej zwyciężonej przez życie czyste, pokorne i bogobojne. [przypis redakcyjny]

Danijela — Daniela; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

Liczba aniołów w nieskończoność sięga (…) Danijela księga — Księga Daniela, rozdz. 7. w. 10: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. [przypis redakcyjny]

Na sześć tysięcy mil szósta godzina (…) — Kiedy o 6 000 mil (włoskich) na wschód jest południe, to u nas wiosną lub jesienią będzie poranek. Kula ziemska w objętości swojej ma najmniej 21 600 mil włoskich, z których 60 mil na każdy geograficzny stopień przypada. W czasie dziennego i nocnego porównania, poranek, południe, wieczór i północ, o czwartą część objętości kuli ziemskiej, to jest o 5 400 mil muszą być od siebie odległe. A ponieważ tu poeta nie o samym wschodzie słońca, ale o zmroku przedporankowym mówi, dlatego tę odległość o 6 000 mil w myśli swojej wyobraża. [przypis redakcyjny]

triumf święty — Kręgi chórów anielskich. [przypis redakcyjny]

Od ciał niebieskich (…) światłością czystą — Ze sfery Primum Mobile do Empireum. Wszystkie inne nieba, czyli sfery, są w świecie cielesnym, od których światłość boża tylko swój promień odbija. W najwyższym zaś niebie, w Empireum, jest tylko sama światłość. [przypis redakcyjny]

dwa pułki bojowe — To jest aniołów wiernych i wybranych Pańskich. Aniołów dobrych, którzy przeciw złym i zbuntowanym duchom walczyli, i błogosławione dusze tych ludzi, którzy za życia ziemskiego złe skłonności zwycięsko pokonali. [przypis redakcyjny]

Jednego błyśnie w twoich oczach szata (…) — To jest, zbawione dusze ludzi, które połączą się jeszcze ze swoim ciałem aż na Sądzie Ostatecznym i wtedy w cielesnych kształtach objawią się poecie. [przypis redakcyjny]

światłość w kształcie rzeki kryształowej — Obraz tej rzeki świętej wzięty jest z Apokalipsy św. Jana. rozdz. 22, gdzie [Jan] mówi: „I ukazał mi rzekę wody żywota, jasną jak kryształ, wychodzącą ze Stolicy Bożej i Barankowej. Rzeka ta jest symbolem wiecznego zbawienia. Światła, co z niej iskrząc się tryskają i w niej toną, to są aniołowie; kwiaty, jakimi brzeg jej udzierzgany, to są dusze błogosławione”. [przypis redakcyjny]

wpierw pragnienie zgaś w tych fal przeźroczu — To jest: najpierw musisz skosztować zbawienia, nim go będziesz mógł pojąć. [przypis redakcyjny]

cześcią — dziś popr. forma N.lp: czcią. [przypis edytorski]

Z długiej okrągłą wydała się rzeka — Wedle starych i nowszych wykładaczy Boskiej Komedii, długość rzeki jest symbolem rozpromienienia się Boga na wszystkie stworzenia, a jej okrągłość jest symbolem zestrzelenia tychże promieni w Bogu, który jest ich pierwszym źródłem i końcem ostatecznym. Jeszcze jeden wykład jest taki: rzeka wzdłuż rozlana przedstawia początek i koniec czasu i przestrzeni. W takim kształcie ta rzeka przedstawia się oczom poety w chwili, nim jej wody jeszcze nie skosztował. Oczom zaś już wzmocnionym wodą tej rzeki kształt jej przedstawił się w formie okrągłej, w punkcie matematycznym, w którym nie ma ani początku ani końca. [przypis redakcyjny]

widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

Pas za szeroki na objęcie słońca — Krąg tej światłości jest tak wielki, że wszystkie słońca razem złączone zapełnić by go nie mogły. [przypis redakcyjny]

na tej pierwszej sferze — Primum Mobile. Z Boga bezpośrednio światło udziela się tej sferze, a które ona między inne organa świata, czyli sfery, rozdziela. [przypis redakcyjny]

płużyć (daw.) — mieć powodzenie; mieć się dobrze; mieć znaczenie; popłacać. [przypis edytorski]

W najwyższych liściach tej niebieskiej róży — Błogosławieni, z których rozmaitych stopni, jak z rozmaitych liści złożoną jest wiekuista róża, przeglądają się, jak wyżej powiedział poeta, w boskiej światłości, która ich otacza, radując się swoim wiekuistym szczęściem. [przypis redakcyjny]

gdzie Bóg rządzi bez wpływów pośrednich, (…) ustaje moc praw przyrodzonych — Gdzie się kończy moc praw przyrodzonych, tam się kończy i przestrzeń ze wszystkimi swymi warunkami. [przypis redakcyjny]

w złote serce róży wiecznej (…) wzrok mój zwróciły Beatrycze słowa — Beatrycze, jeszcze milcząca, ale mająca zamiar wkrótce przemówić, wskazuje poecie punkt środkowy róży, w którym (jak na dnie kielicha ziemskiej róży kolor żółty) światło się niebieskie objawia. [przypis redakcyjny]

wielkie białych gwiazd zebranie — Obraz wzięty z Apokalipsy św. Jana, rozdz. 4 i rozdz. 6. [przypis redakcyjny]

dusza wielkiego Henryka — Henryk VII z domu Luksemburskiego, cesarz niemiecki, na którego opiekę liczył najbardziej poeta w nadziei powrotu z wygnania do ojczyzny swojej. [przypis redakcyjny]

na bożym urzędzie wróg jego jawny i skryty zasiędzie — Papież Klemens V, rodem Francuz, który jawnie i skrycie działał przeciw Henrykowi VII, wspierając stronnictwo gwelfów włoskich. Umarł w r. 1314, a zatem wkrótce po śmierci swojego przeciwnika Henryka VII. [przypis redakcyjny]

Ten wkrótce po nim — Bonifacy VIII (Patrz o nim Piekło, pieśń XIX). [przypis redakcyjny]

Tekst: Wolne Lektury, domena publiczna lub wolna licencja. Spis treści i audiobook.