Wesele · Stanisław Wyspiański

AKT I

ok. 36 min czytaniaChłop Kobieta Poeta Mieszczanin Szlachcic

AKT I

SCENA I

Czepiec, Dziennikarz

Chłop, Literat, Mieszczanin

CZEPIEC

Cóz tam, panie, w polityce?

Chińcyki trzymają się mocno!?[19]

DZIENNIKARZ

A, mój miły gospodarzu,

mam przez cały dzień dosyć Chińczyków.

CZEPIEC

Pan polityk!

DZIENNIKARZ

Otóż właśnie polityków

mam dość, po uszy, dzień cały.

CZEPIEC

Kiedy to ciekawe sprawy.

DZIENNIKARZ

A to czytaj, kto ciekawy;

wiecie choć, gdzie Chiny leżą?

CZEPIEC

No, daleko, kajsi [20] gdzieś daleko;

a panowie to nijak nie wiedzą,

że chłop chłopskim rozumem trafi,

choćby było i daleko.

A i my tu cytomy [21] gazety

i syćko [22] wiemy.

DZIENNIKARZ

A po co — ?

CZEPIEC

Sami się do światu garniemy.

DZIENNIKARZ

Ja myślę, że na waszej parafii

świat dla was aż dosyć szeroki.

CZEPIEC

A tu ano i u nas bywają,

co byli aże dwa roki

w Japonii; jak była wojna [23].

Sielanka, WieśDZIENNIKARZ

Ale tu wieś spokojna. —

Niech na całym świecie wojna,

byle polska wieś zaciszna,

byle polska wieś spokojna [24].

CZEPIEC

Pon [25] się boją we wsi ruchu.

Pon nos obśmiwajom w duchu. —

A jak my, to my się rwiemy

ino do jakiej bijacki.

Z takich, jak my, był Głowacki [26].

Siła, Czyn, Szlachcic, Pan, ChłopA, jak myślę, ze panowie

duza by juz mogli mieć,

ino oni nie chcom chcieć!

SCENA II

Dziennikarz, Zosia

FlirtDZIENNIKARZ

Pani to taki kozaczek;

jak zesiądzie z konika, jest smutny.

ZOSIA

A pan zawsze bałamutny.

DZIENNIKARZ

To nie komplement, to czuję

i tego bynajmniej nie tłumię.

ZOSIA

Dobrze, że przynajmniej pan umie

zmiarkować, kiedy uczucie,

a kiedy salonowa zabawka —

ale w tym razie…

DZIENNIKARZ

To sprawka

pani wdzięku, pani jest bardzo miła,

pani tak główkę schyliła…

ZOSIA

Prawda? Tak jakbym się dziwiła,

że mnie tyle honoru spotyka;

pan redaktor dużego dziennika

przypatruje się i oczy przymyka

na mnie, jako na obrazek.

DZIENNIKARZ

A obrazek malowny, bez skazek,

farby świeże, naturalne,

rysunek ogromnie prawdziwy,

wszystko aż do ram idealne.

ZOSIA

Widzę, znawca osobliwy.

DZIENNIKARZ

I czemuż pani się gniewa?

ZOSIA

Że pan jak Lohengrin [27] śpiewa

nade mną jak nad łabędziem,

że my dla siebie nie będziem,

i po cóż tyle śpiewności?

DZIENNIKARZ

Oto tak, tak z rozlewności

towarzyskiej.

SCENA III

Radczyni, Haneczka, Zosia

HANECZKA

Ach, cioteczko, ciotusieńko!

RADCZYNI

Co, serdeńko?

Chłop, Mieszczanin, Młodość, TaniecHANECZKA

Tamci tańczą, my stoimy;

chcemy tańczyć także i my.

RADCZYNI

Może który z panów zechce?

ZOSIA

Z nikim z panów tańczyć nie chcę.

RADCZYNI

Potańcujcie trochę same.

ZOSIA

My byśmy chciały z drużbami,

z tymi, co pawimi piórami

zamiatają pułap izby [28].

RADCZYNI

Poszłybyście tam do ciżby?

HANECZKA

To tak miło, miło w ścisku.

RADCZYNI

Oni się tam gniotą, tłoczą

i ni stąd, ni zowąd naraz

trzask, prask, biją się po pysku;

to nie dla was.

ZOSIA

My wrócimy zaraz.

RADCZYNI

Cóżeś ty dziś tak wesoła?

Odgarnij se włosy z czoła.

ZOSIA

Raz dokoła, raz dokoła!

HANECZKA

Ciotusieńka zła okropnie,

zła okrutnie — a przelotnie —

zaraz buzię pocałuję.

RADCZYNI

Hanka zawsze swego dopnie.

Niech się panna wytańcuje.

SCENA IV

Radczyni, Klimina

KLIMINA

Pochwalony, dobry wieczór państwu [29].

RADCZYNI

Pochwalony — gospodyni…

KLIMINA

100

Tu wsiosko [30] od maleńkości, Klimina,

po wójcie wdowa.

RADCZYNI

Radczyni [31]

jestem z Krakowa.

KLIMINA

Macie syna.

RADCZYNI

105

Tańcuje tam.

KLIMINA

Niech się bawi;

som ta dziwki, niech nie stoją.

RADCZYNI

Jakoś mu nie idzie sporo,

bo się ino pogapuje.

KLIMINA

110

Panowie dziwek się boją;

zaraz która co przyniesie,

ino roz sie przetańcuje.

RADCZYNI

Wyście sobie, a my sobie.

Każden sobie rzepkę skrobie.

Matka, StarośćKLIMINA

115

Myślałam, pomówię z matusią,

toby wnuczka kołysała — ?

RADCZYNI

A toście wy skora, kumosiu;

ledwo że wkoło spojrzała,

już by mi synów swatała — ?

KLIMINA

120

Hej, jo sie bawiła wprzódzi,

teroz bym lo inszych chciała.

Coraz więcej potrza ludzi.

Żeniłabym, wydawała!

SCENA V

Zosia, Kasper

KASPER

125

Panienka obcesem [32] wpada.

ZOSIA

A w kółeczko…

KASPER

Dookoła.

Panienka se ta wesoła.

Ano Kaśka będzie rada,

130

jak przestoi.

ZOSIA

Kaśka, jaka?

KASPER

Ano ta, co w kącie taka…

ZOSIA

Druhna?

KASPER

Juści, druhna pirso [33],

135

co mi ją na żone rają [34].

ZOSIA

Raz dokoła, raz dokoła…

KASPER

Panienka się nie zgniwają,

że ją lepiej gabne [35] w pasie,

ano Kaśka w sobie syrso [36].

ZOSIA

140

Pewno drużba kocha Kasię — ?

KASPER

Panienka se ta wesoła.

ZOSIA

Raz dokoła, raz dokoła…

SCENA VI

Haneczka, Jasiek

HANECZKA

Jakby Jasiek chciał tańcować,

tobym z Jaśkiem tańcowała — ?

JASIEK

145

A mogę sie ofiarować,

by ino panienka chciała — ?

HANECZKA

Proszę, proszę, chwilkę w koło,

jak wesoło, to wesoło.

Jasiek dzisiaj pierwszy drużba.

JASIEK

150

Najmilso mi tako służba.

SCENA VII

Radczyni, Klimina

Chłop, Kobieta, MieszczaninRADCZYNI

Cóż ta, gosposiu, na roli?

Czyście sobie już posiali?[37]

KLIMINA

Tym ta casem sie nie siwo [38].

RADCZYNI

A mieliście dobre żniwo — ?

KLIMINA

155

Dzięka Bogu, tak ta bywo.

RADCZYNI

Jak złe żniwo, to was boli,

żeście się napracowali — ?

KLIMINA

Zawszeć sie co przecie zgarnie.

RADCZYNI

Dobrze sobie wyglądacie.

KLIMINA

160

I pani ta tyz [39] nie marnie.

RADCZYNI

Jeszcze się widzicie młoda.

KLIMINA

Jak po Marcinie jagoda [40].

RADCZYNI

Może jeszcze się wydacie — ?

KLIMINA

A cóz sie ta tak pytacie?!

SCENA VIII

Ksiądz, Panna Młoda, Pan Młody

Chłop, Ksiądz, MieszczaninPAN MŁODY

165

Ksiądz dobrodziej łaskaw bardzo.

Proszę nas nie zapominać.

KSIĄDZ

Są i tacy, co mną gardzą,

żem jest ze wsi, bom jest z chłopa.

Patrzą koso — zbędą prędko,

170

a tu mi na sercu lentko [41].

Sami swoi, polska szopa,

i ja z chłopa, i wy z chłopa.

PAN MŁODY

Ksiądz dobrodziej już niebawem

będzie nosić pelerynkę [42] — ?

KSIĄDZ

175

Może i należy mi się;

lecz pewnego nic nie wi się.

Inni także robią ślinkę [43]!

Może sprawię pelerynkę —

PAN MŁODY

Może z konsystorza [44] przecie

180

popatrzą okiem łaskawem;

życzę bardzo.

PANNA MŁODA

Choć co dadzą;

ino te ciarachy [45] tworde,

trza by stoć i walić w morde.

PAN MŁODY

185

Moja duszko, tu sie mówi

o kościelnej dostojności,

którą mają przyznać Jegomości.

PANNA MŁODA

Jo myślała, że co inne.

KSIĄDZ

Naiwne to i niewinne.

SCENA IX

Pan Młody, Panna Młoda

Mąż, Miłość, ŻonaPANNA MŁODA

190

Cięgiem [46] ino [47] rad byś godać,

jakie to kochanie będzie.

PAN MŁODY

A ty wolisz całowanie —

będziesz kochać, a powiédzże — ?

PANNA MŁODA

Przeciem ci już wygodała [48].

195

Przecież ci mnie nikt nie wydrze.

WeselePAN MŁODY

Serce do kochania radsze.

Toś już moja! Radość, szczęście!

Nie myślałem, że tak wiele.

PANNA MŁODA

Ano chciałeś, masz wesele.

PAN MŁODY

200

Ach, nie patrzę, jak całuję;

nie całuję, kiedy patrzę,

a lica masz coraz gładsze.

PANNA MŁODA

A krew sie tak zesumuje [49].

PAN MŁODY

Pocałujże, jeszcze, jeszcze,

205

niechże tobą się napieszczę:

usta, oczy, czoło, wieniec…

PANNA MŁODA

Takiś ta nienasyceniec.

PAN MŁODY

Nigdy syty, nigdy zadość;

taka to już dla mnie radość;

210

całowałbym cię bez końca.

PANNA MŁODA

A to męcąco [50] robota;

nie dziwota, nie dziwota,

żeś tak zbladnoł, taki wrzący.

PAN MŁODY

Nie chwalący, nie chwalący,

215

spokoju mi nie dawały.

PANNA MŁODA

A bo chciałeś.

PAN MŁODY

Same chciały.

PANNA MŁODA

Cóz ta za śkaradne śtuki [51]?

PAN MŁODY

Myśmy takie samouki;

220

kochałem się po różnemu,

a ciebie chcę po swojemu,

po naszemu.

PANNA MŁODA

A no z duszy;

jak ci dobrze, niech ta będzie.

WeselePAN MŁODY

225

Teraz ci mnie nic nie zwiedzie.

Takem pragnął, zboża, słońca…

PANNA MŁODA

Mos [52] wesele! — Pódź [53] do tońca!

SCENA X

Poeta, Maryna

Flirt, Kobieta, Kochanek, Miłość, Małżeństwo, PoetaPOETA

Żeby mi tak rzekła która,

sercem już dysponująca,

230

tak po prostu: „no, chcę ciebie”,

jak jaka wiejska dziewczyna…

MARYNA

To niby ja ta dziewczyna,

ja oświadczyć się mająca?

Skądże taka pewna mina?

POETA

235

Wcale insze miałem plany

jeźlim plany miał w ogóle —

chciałem coś powiedzieć czule,

chciałem zapukać w serduszko,

coś usłyszeć, coś podsłuchać:

240

jak się to tam musi ruchać [54],

jak się to tam musi palić — ?!

MARYNA

Muszę panu się pożalić,

w serduszku nienapalone;

jak kto weźmie mnie za żonę.

245

będzie sobie ciepło chwalić;

muszę panu się pożalić:

choć zimno, można się sparzyć.

POETA

Amor mógłby gospodarzyć.

MARYNA

Amor ślepy, może zdradzić.

POETA

250

Amor: duch skrzydlaty, gończy.

MARYNA

Pretensji do skrzydeł wiele.

POETA

Więc się na pretensjach kończy.

MARYNA

A nie kończy się w kościele.

POETA

Byłby to już Amor w klatce.

MARYNA

255

Lis w pułapce.

POETA

Motyl w siatce.

MARYNA

Paź królowej [55]na usługach.

POETA

Ślub po zapłaconych długach.

Miłość nęci rozmaita.

MARYNA

260

A, to z nami kwita.

POETA

Kwita —

nie myślałem, że coś świta,

pani prawie obrażona — ?

MARYNA

Czegóż to pan jeszcze szuka?

POETA

265

Że nie poszła w las nauka.

MARYNA

Któż się uczył?

POETA

Tak wzajemnie

Ja od pani, pani ze mnie.

MARYNA

A na cóż mnie tej nauki?

POETA

270

Na nic.

MARYNA

Więc?

POETA

Sztuka dla sztuki.

MARYNA

Zawrót głowy, wielka chwała;

niech pan sztuki płata różne,

275

bylebym ja spokój miała.

POETA

Rozmowa z panienką młodą,

jak ją zwykle młodzi wiodą

w takim stylu skrzydełkowym;

rozmowa z panną upartą:

280

o miłości, o Amorze,

o kochaniu, co w tym, owym

z nagła się przejawić może; —

szepty z panną czarującą,

przez pół serio, przez pół drwiąco —

285

zawsze jeszcze studium warto.

MARYNA

Przez pół drwiąco, przez pół serio

bawi się pan galanterią [56].

POETA

Ale gdzie ta, ale gdzie ta.

MARYNA

Pan poeta, pan poeta.

290

Coś, jak liryzm, struna brzękła:

ja o pana się przelękła,

że ta strzała niespodziana

może trafić, ale pana.

KobietaPOETA

Bawię panią galanterią

295

przez pół drwiąco, przez pół serio;

stąd się styl osobny stwarza:

nikt nikogo nie dosięga,

nikt nikogo nie obraża —

na łokcie różowa wstęga —

300

nie prowadzi do ołtarza. —

Tajemnicą jest kobieta.

MARYNA

Słucham, co to za wymowa!

POETA

Słowa, słowa, słowa, słowa [57].

MARYNA

Ale gdzie ta, ale gdzie ta!

POETA

305

Jakaż znów refleksja nowa?

MARYNA

Pan poeta, pan poeta.

SCENA XI

Ksiądz, Pan Młody, Panna Młoda

Ksiądz, Małżeństwo, Mąż, Miłość, ŻonaKSIĄDZ

Zwracam się do panny młodej,

pijąc do pana młodego…

PANNA MŁODA

Cóz takiego, cóz takiego?

KSIĄDZ

310

Może, hm, po pewnym czasie,

bo to człowiek jest człowiekiem,

ot, przykładem tylu ludzi —

bo to człowiek jest człowiekiem,

usiada się tylko z wiekiem…

PANNA MŁODA

315

Niby jak to kwaśne mliko.

KSIĄDZ

Wyście młodzi, wyście młodzi,

choć się dzisiaj wszystko godzi,

przyjdzie czas, co was ochłodzi.

PAN MŁODY

Dzięki, niech się ksiądz nie trudzi,

320

niech nie trudzi się dobrodziéj,

wdał się Pan Bóg już w tę sprawę

i ten wszystko załagodzi;

byliśmy rano w kościele,

braliśmy ślub u ołtarza.

KSIĄDZ

325

No, ale to tak się zdarza;

ogromnie przypadków wiele,

i przypomnieć pożytecznie.

PAN MŁODY

Podziękujże za obawę.

PANNA MŁODA

Zdarłabym jej łeb, jak krosna!

PAN MŁODY

330

A kocha, bo jest zazdrosna.

KSIĄDZ

Ach, kolorowa bajecznie [58]!

SCENA XII

Pan Młody, Panna Młoda

Chłop, Mąż, Mieszczanin, Miłość, ŻonaPAN MŁODY

Kochasz ty mnie?

PANNA MŁODA

Moze, moze —

cięgiem ino godos o tem [59].

PAN MŁODY

335

Bo mi serce wali młotem,

bo mi w głowie huczy, szumi…

moja Jaguś [60], toś ty moja?!

PANNA MŁODA

Twoja, jak trza, juści [61] twoja;

bo cóż cie ta znów tak dumi?

340

Cięgiem ino godos o tem.

Kobieta, Literat, MężczyznaPAN MŁODY

A ty z twoim sercem złotem

nie zgadniesz, dziewczyno-żono,

jak mi serce wali młotem,

jak cię widzę z tą koroną [62],

345

z tą koroną świecidełek,

w tym rozmaitym gorsecie,

jak lalkę dobytą z pudełek

w Sukiennicach, w gabilotce [63]:

zapaseczka [64], gors, spódnica,

350

warkocze we wstążek splotce;

że to moje, że to własne,

że tak światłem gorą lica!

PANNA MŁODA

Buciki mom [65] trochę ciasne.

PAN MŁODY

A to zezuj [66], moja złota.

PANNA MŁODA

355

Ze sewcem [67] tako robota.

PAN MŁODY

Tańcuj boso.

PANNA MŁODA

Panna młodo?!

Cóz ta znowu?! To ni mozno.

PAN MŁODY

Co się męczyć? W jakim celu?

PANNA MŁODA

360

Trza być w butach na weselu.

SCENA XIII

Ksiądz, Pan Młody

KsiądzPAN MŁODY

Któż komu czego zabroni?

KSIĄDZ

Zależy, za czym kto goni.

PAN MŁODY

Tak cudzego pilnujecie — ?

KSIĄDZ

Nie każdy ma jedno na świecie,

365

a każdy ma swoje osobne,

co go trzyma — a te drobne

rzeczki, małe, niepozorne

składają się na jedną wielką rzecz.

PAN MŁODY

Ksiądz sobie, jako chcesz, przecz. —

370

Szczęście każdy ma przed nosem,

a jak ma, to trzeba brać —

trzeba iść za serdecznym głosem

i nie pozwolić się kpać [68].

KSIĄDZ

No, mój panie,

375

nie każdemu jednakie wołanie.

A jak kto ręką sięgnie po co, a nie dostanie?

SCENA XIV

Radczyni, Maryna

Chłop, Kobieta, Mieszczanin, TaniecRADCZYNI

A panny już bez pamięci,

widzę, hulają.

MARYNA

Do smaku.

380

Jak mnie Czepiec chwycił wpół,

jak zawinął i obleciał w kółko,

tom w oczach zobaczyła gwiazdy,

jakby jakieś napowietrzne jazdy,

kręcące się zawrotem kół.

RADCZYNI

385

Pot oblewa całe czółko;

możesz się zaziębić wnet.

MARYNA

A tak — teraz to sobie myślę:

co insze złoto, a co insze miedź.

RADCZYNI

Nie pleć, spocznij, cicho siedź.

MARYNA

390

A myśl moja het, het, het…

SCENA XV

Maryna, Poeta

MARYNA

Zgrzałam się przy tańcowaniu.

POETA

Pani marzy o kochaniu —

co tam pani serce czyje.

MARYNA

395

Może pańskie serce zatem — —?

POETA

Umie pani strzelać batem — —?

MARYNA

Jak to, co to — tak przez kogo?

POETA

Tak w powietrze, a szeroko.

MARYNA

Co tam panu serce czyje; —

400

a umie pan kopnąć nogą — — ?

POETA

Tak przez kogo — ?

MARYNA

Nie tak srogo —

tak w powietrze, a wysoko.

POETA

Na co, po co?

MARYNA

405

Dla niczego.

POETA

To nic złego.

MARYNA

I nic z tego.

POETA

To zagadka?

MARYNA

Sfinks [69].

POETA

410

Meduza [70].

MARYNA

Może z tego pan odgadnie

nowoczesny styl harbuza [71];

tak jak ja odgadłam snadnie [72]:

próżność na wysokiej skale,

415

w swojej własnej śpiącą chwale.

POETA

Zeus i Pan Bóg mieszka w niebie,

przedsię [73] obaj są u siebie.

Psyche [74] to najczulej pieści. —

O tym, gdzie kto śpi wysoko,

420

pani wie coś z głuchych wieści;

nie dosięgło jeszcze oko.

MARYNA

Rozumiem coś z wielką biedą;

nie dosięgło jeszcze oko,

nie zawlokłam się na turnie;

425

tak tam dumnie, szumnie, chmurnie.

Bałamuctwa w wielkim stylu,

które już przeżyło tylu,

różni więksi, mniejsi, niscy;

wszystko bardzo wyjątkowe,

430

bardzo dziwne, bardzo nowe,

tylko że tak robią wszyscy.

POETA

Słucham, co to za wymowa — ?

MARYNA

Słowa, słowa, słowa, słowa.

POETA

To uczucia tak się garną;

435

szkoda, żeby szły na marno.

MARYNA

Ale gdzie ta, ale gdzie ta.

Pan myśli, że ja zajęta?

POETA

Widzę, że pani pamięta,

jaka komu etykieta [75]

440

przylepiona i przypięta.

MARYNA

Szkoda, żeby szły na marno

te uczucia, co się garną:

Pan poeta, pan poeta.

POETA

Otóż to, to etykieta.

Cierpienie, Kobieta, Miłość, MłodośćSCENA XVI

Zosia, Haneczka

ZOSIA

445

Chciałabym kochać, ale bardzo,

ale tak bardzo, bardzo, mocno.

HANECZKA

To ta muzyka gra tak skoczno

i pewno serce tobie skacze.

Jeszcze się dosyć, dość napłacze,

450

nim go kochanie ułagodzi.

Pociesz się, serce, pociesz, miła,

jeszcze niejedna łza, mogiła,

od tej miłości ciebie grodzi.

ZOSIA

Że to tak losy szczęściem gardzą,

455

że tak nie sypią szczęściem w oczy,

tylko tak zaraz błyski gasną,

ledwo się w oczach świt roztoczy?

HANECZKA

Musisz przejść wprzódy cierpień koło;

przejść musisz wprzódy nędzę, bole,

460

a potem kiedyś będzie wesoło,

jak ci ból serce dość nakole.

ZOSIA

Ja, gdybym była losów panią,

na przykład taką, wiesz: Fortuną [76].

tobym odarła złote runo [77],

465

żeby dać wszystko ludziom tanio;

żeby się tak nie umęczali,

w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:

każden, jak więzień, za swym pługiem;

żeby się syto nakochali,

470

żeby się wszystko im kręciło:

jakby się złote nitki wiło.

HANECZKA

A tu są takie Parki stare [78],

co nożycami tną przędziwo…

ZOSIA

A chyba to za jaką karę

475

Miłość jest taką nieszczęśliwą.

Za czyjąż winę, czyjąż karę

rwać chcą przędziwo Parki stare…?

Ach, tak bym chciała kochać bardzo!

HANECZKA

Musisz się wprzódy dość naszlochać,

480

napłakać, zbeczeć, razy wiele,

aże postawią cię w kościele,

a potem sobie możesz kochać.

ZOSIA

Ach, tym uczucia moje gardzą —

nie to, nie jeszcze miałam w myśli:

485

chciałabym, żeby się kto zjawił,

kto by mi nagle się spodobał,

żebym się jemu też udała

i byśmy równo na to przyśli [79].

Widzisz, takiego bym kochała,

490

i to tak bardzo, bardzo, bardzo.

HANECZKA

Ach, tym uczucia moje gardzą;

przecie trza wprzódy wypróbować,

trza coś przecierpieć, coś przeboleć,

żeby móc miłość uszanować.

ZOSIA

495

Już ja tam swoje będę woleć.

Szlachcic, ŻydSCENA XVII

Pan Młody, Żyd

ŻYD

Nu, ja tu przyszedł nieśmiele.

PAN MŁODY

No, jesteśmy przyjaciele.

ŻYD

No, tylko że my jesteśmy

500

tacy przyjaciele, co się nie lubią.

PAN MŁODY

A tak, jak są tacy, co skubią,

to i są tacy, co się boczą.

ŻYD

Niech się boczą, a jak oni potrzebują,

to ich u mnie jest bardzo wiele.

PAN MŁODY

505

W zastawie.

ŻYD

No, to tak, jak w kieszeni; —

pan dzisiaj w kolorach się mieni [80];

pan to przecie jutro zruci — ?

PAN MŁODY

Narodowy chłopski strój.

ŻYD

510

No, pan się narodowo bałamuci,

panu wolno — a to ładny krój —

to już było [81].

PAN MŁODY

No, to jeszcze wróci.

ŻYD

Jak będzie każdy patrzeć przed nos swój,

515

może co z tego będzie na inkszy [82] raz.

PAN MŁODY

Oto właśnie teraz taki czas.

ŻYD

No, ja to gram na skrzypce, a pan na bas [83].

PAN MŁODY

Przyszedł Mosiek na wesele, to mu basuję.

Córka, Kobieta, OjciecŻYD

No, już ja wiem od mojej córki,

520

że pan młody muzykę czuje.

WeselePAN MŁODY

Pragnąłem widzieć pannę Rachelę.

ŻYD

Ona przyjdzie sama tu;

mówiła, że zamiast snu

woli widok panów i wesele —

525

wykształcona.

PAN MŁODY

Nawet wierzę.

ŻYD

Mówi, że ją muzyka bierze,

za mąż jej nie biorą jeszcze;

może ją przy poczcie umieszczę;

530

moja córka, to kobita,

a jest panna modern[84], całkiem

jak gwiazda.

PAN MŁODY

Więc satelita?

ŻYD

Jakie tylko książki są, to czyta,

535

a i ciasto gniecie wałkiem,

była w Wiedniu na operze,

w domu sama sobie pierze —

no, zna cały Przybyszewski [85],

a włosy nosi w półkole,

540

jak włoscy w obrazach anieli

ala…

PAN MŁODY

A la Botticelli [86].

ŻYD

Żeby pan był przecie kiedy

chciał z nią gadać — ?

PAN MŁODY

545

Chciałem, chciałem.

Raz byłem, to nie zastałem.

ŻYD

Ona lubi te poety;

ona nawet chłopy lubi;

ona chłopom kredyt daje,

550

to mi się aż serce kraje,

bo to rzecz drażniąca wielce

i nieraz jestem w rozterce:

tu interes — a tu serce. —

Po co się pan z chłopką żeni?

555

Są panny inteligentne.

PAN MŁODY

One mnie się wydają przeciętne.

Kocham te z Botticellego,

lecz nie chcę zapychać niemi

każdej piędzi naszej ziemi.

SCENA XVIII

Pan Młody, Żyd, Rachel

ŻYD

Moja córka.

RACHEL

Jedna mnie tu zwiodła chmurka,

jedna mgła, opary nocy;

ta chałupa rozświecona,

565

z daleka, jak arka w powodzi [88],

błoto naokoło, potopy,

hukają pijane chłopy;

ta chałupa rozświecona,

grająca muzyką w noc ciemną,

570

wydała mi się arcyprzyjemną,

jako arka, na kształt czarów łodzi,

i przyszłam — — tate pozwoli…?

ŻYD

No, niech sobie Rachel poswywoli.

Córka, OjciecNo, pan się mną Żydem brzydzi,

575

a ją to pan musi uszanować;

ona się ojca nie wstydzi.

PAN MŁODY

Przyszła pani z nami potańcować;

jeśli pani szuka parki,

przygarniemy ją w noc ciemną.

580

Tam są tańce — tam są grajki,

a tu zastaw gospodarski.

SCENA XIX

Pan Młody, Rachel

Poeta, Poetka, Poezja, WieśRACHEL

Ensemble[89] jak z feerii [90], z bajki,

ach, ta chata rozśpiewana,

jakby w niej słowiki dźwięczą,

585

i te stroje ukąpane tęczą.

PAN MŁODY

Ma pani słuszność, ćmy brzęczą

najwięcej wokoło świec:

gdzie błyska, muszą się zbiec.

RACHEL

Zlatują się w dobrej wierze,

590

na oślep, serdecznie, szczerze;

nie domyślają się wcale,

że ich tam czeka ogarek,

co im będzie skrzydła piec.

PAN MŁODY

Na skrzydłach pani tu przyszła — ?

RACHEL

595

Na skrzydłach myśl moja zwisła;

szłam, przez błoto po kolana,

od karczmy aż tu do dworu; —

ach, ta chata rozśpiewana,

ta roztańczona gromada,

600

zobaczy pan, proszę pana,

że się do poezji nada,

jak pan trochę zmieni, doda.

PAN MŁODY

Tak to czuję, tak to słyszę:

i ten spokój, i tę ciszę,

605

sady, strzechy, łąki, gaje,

orki, żniwa, słoty, maje.

Żyłem dotąd w takiej cieśni,

pośród murów szarej pleśni:

wszystko było szare, stare,

610

a tu naraz wszystko młode,

znalazłem żywą urodę,

więc wdecham to życie młode;

teraz patrzę się i patrzę

w ten lud krasy [91], kolorowy,

615

taki rześki, taki zdrowy —

choćby szorstki, choć surowy.

Wszystko dawne coraz bladsze,

ja to czuję, ja to słyszę,

kiedyś wszystko to napiszę;

620

teraz tak w powietrzu wiszę

w tej urodzie, w tym weselu;

lecę, jak mnie konie niosą —

Strójod miesiąca chodzę boso,

od razu się czuję zdrowo,

625

chadzam boso, z gołą głową;

pod spód więcej nic nie wdziewam

od razu się lepiej miewam.

SCENA XX

Pan Młody, Rachel, Poeta

POETA

Panna młoda jakieś słówko

ma do ciebie.

PAN MŁODY

630

Rzucam damę,

muszę służyć mojej pani.

RACHEL

Może słóweczko z wymówką,

bo coś na mnie kiwa główką.

POETA

Takie tam drobnostki same.

Flirt, Kobieta, Miłość, PoetaSCENA XXI

Rachel, Poeta

RACHEL

635

A pan mi zostawia siebie.

POETA

Pani mnie interesuje.

RACHEL

Ja się patrzę i miarkuję [92].

POETA

Tak od pierwszego spojrzenia?

RACHEL

Ach, myśli pan, tak z niechcenia?

POETA

640

Trzask gromu.

RACHEL

Spudłować można.

POETA

Otóż, panienko wielmożna:

miłość, Amor, strzała złota.

RACHEL

Amor, Amor, bóg, bożyszcze,

645

rzuca się na pastwę [93] oślep

i woła:

i zapalę, i zniszczę.

POETA

Bellerofon [94] leci oklep.

Pani poezją przesiąkła;

650

ledwo słówek parę brząkła

Muza pani — a już błyski — ?

RACHEL

Pan sądzi, że koniec bliski;

że mnie porwie Amor-bożek?

POETA

Oto od stóp głowy do nożek:

655

Galatea [95]!

UrzędnikRACHEL

Co, ja nimfa?

To samo mi właśnie powtarza

pewien koncypient jurysta [96].

POETA

Więc go pani zaniedbuje,

660

że to człowiek pracy — ?

RACHEL

Limfa [97]:

to jest taki, jak się zdarza

zbyt często, co tylko powtarza,

co kto drugi gdzie umieści

665

w poezji albo w powieści;

nie indywidualista.

POETA

Pani żąda z pierwszej ręki — ?

RACHEL

Jak od kwiatów, od jabłoni,

od chmur, słońca, żabek, gadu,

670

jak od kwitnącego sadu; —

cała ta poezja, co goni

w powietrzu, którą wichr miata,

która co dnia świeża wzlata,

z wszystkiego fosforyzuje — —

675

pan to pisze, ja to czuję,

więc…

POETA

I czegóż pani życzy?

RACHEL

Miodu, rozkoszy, słodyczy

miłości, roznamiętnienia

680

i szczęścia.

POETA

A miłość wolna [98]?…

RACHEL

Ach, marzyłam o tym zawsze!

POETA

A gdyby tak szczęście łaskawsze

pożaliło się jej biedy?

RACHEL

685

Przestałabym marzyć wtedy.

SCENA XXII

Radczyni, Pan Młody

Małżeństwo, Muzyka, Poeta, WieśPAN MŁODY

Jak się żenić, to się żenić!

RADCZYNI

Komu dzwonią lat południe,

niech się spieszy użyć wczasu.

PAN MŁODY

Tak się pić chce przy źródełku;

690

ożenić się w tym pragnieniu,

to tak jakby w uniesieniu…

RADCZYNI

W równe nogi wskoczyć w studnię.

PAN MŁODY

Nie utonę, nie utonę!

WeseleRADCZYNI

Topi się, kto bierze żonę.

PAN MŁODY

695

Niech się stopi, niech się spali,

byle ładnie grajcy grali,

byle grali na wesele.

Jak się tak muzyka miele,

jak na żarnach [99], hula, dzwończy,

700

niech se huka, stuka, puka,

pląsa, bije, przybasuje,

piska skrzypiec struną cienką,

tak podskocznie, tak mileńko;

niech się miele jak młyn wodny

705

w noc miesięczną, w czas pogodny;

szumiejąca, niech się snuje,

a niech w dźwiękach się nie kończy,

choćby usnąć w tańcowaniu

przy mieleniu, przy hukaniu,

710

w zapomnieniu, w kołysaniu;

światy czarów — czar za światem! —

jestem wtedy wszystkim bratem

i wszystko jest moim swatem

w tym weselu, w tej radości:

715

Bóg mi gości pozazdrości.

Życie snemGranie miłe, spanie miłe,

życie było zbyt zawiłe,

miło snami uciec z życia,

sen, muzyka, granie, bajka —

720

zakupiłbym sobie grajka —

spać, bo życie zbyt zawiłe,

trza by mieć ogromną siłę,

siłę jakąś tytaniczną,

żeby być czymś na tej wadze,

725

gdzie się wszystko niańczy w bladze —

to już tak po uszy sięga,

Los: fatyga, czas: mitręga.

Spać, muzyka, granie, bajka,

zakupiłbym sobie grajka,

730

to mi się do duszy nada…

RADCZYNI

Ach, pan gada, gada, gada.

SCENA XXIII

Pan Młody, Poeta

Literat, Poeta, SztukaPAN MŁODY

Jakże ci tu na weselu?

POETA

Zdaje mi się, żem pan młody.

PAN MŁODY

A mnie się widzi, że patrzę

735

na piękno i szczęście cudze,

że nie moje to, co moje.

POETA

To są takie niepokoje —

a co mnie tam szczęście moje

czy nie moje, a bierz licho!

PAN MŁODY

740

Tylko cicho, tylko cicho,

bo jak najdziesz twoje,

to tak jakbyś nalazł nutę.

POETA

Wiersze?

PAN MŁODY

Wrażenia, wrażenia najszczersze,

745

śpiewnik serdeczny, kantyczki [100],

całość w książce, komplet serca,

i te wszystkie spotkania najpierwsze,

i te wszystkie rozmowy u pola,

i w ogródku, i we dworze,

750

w sieni, na przysionku, w komorze,

aż do ślubu, aże do kobierca:

komplet serca.

POETA

To ciekawe,

że, co my rozumiemy przez prozę,

755

przetapia się na dźwięk, rymy

i że potem z tego idą dymy

po całej literaturze.

PAN MŁODY

Zupełnie tak, jak w naturze:

kwiat w swoim zapachu się lotni

760

i przychodzą różni markotni

te same wąchać róże.

POETA

A gdyby tak ustroić się w róże

i wejść na ogromny stos

drzewa,

765

i pokazać: jak śpiewa

człowiek, co w różach na czole

umiera — — ?

PAN MŁODY

Trzeba by lutni Homera!

POETA

A Los, a Atmosfera,

770

a ogień, a płomieni góra,

a czarna obłoków chmura,

co by się ze stosu wzbiła?!!

PAN MŁODY

Śmierć!?

POETA

A to byłaby Siła!

SCENA XXIV

Poeta, Gospodarz

Chłop, Literat, Naród, Ojczyzna, Poeta, Sztuka, Upadek, WizjaPOETA

775

Taki mi się snuje dramat

groźny, szumny, posuwisty

jak polonez; gdzieś z kazamat [101]

jęk i zgrzyt, i wichrów świsty. —

Marzę przy tym wichrów graniu

780

o jakimś wielkim kochaniu.

Bohater w zbrojej [102], skalisty,

ktoś, jakoby złom granitu,

rycerz z czoła, ktoś ze szczytu

w grze uczucia, chłop „qui amat”[103],

785

przy tym historia wesoła,

a ogromnie przez to smutna.

GOSPODARZ

To tak w każdym z nas coś woła:

jakaś historia wesoła,

a ogromnie przez to smutna.

POETA

790

A wszystko bajka wierutna.

Wyraźnie się w oczy wciska,

zbroją świeci, zbroją łyska

postać dawna, coraz bliska,

dawny rycerz w pełnej zbroi,

795

co niczego się nie lęka,

chyba widma zbrodni swojej,

a serce mu z bólów pęka,

a on, z takim sercem w zbroi,

zaklęty, u źródła stoi [104]

800

i do mętów studni patrzy,

i przegląda się we studni.

A gdy wody czerpnie ręką,

to mu woda się zabrudni.

A pragnienie zdroju męką,

805

więc mętów czerpa ze studni;

u źródła, jakby zaklęty:

taki jakiś polski święty.

GOSPODARZ

Dramatyczne, bardzo pięknie —

u nas wszystko dramatyczne,

810

w wielkiej skali, niebotyczne —

a jak taki heros jęknie,

to po całej Polsce jęczy,

to po wszystkich borach szumi,

to po wszystkich górach brzęczy,

815

ale kto tam to zrozumi.

POETA

Dramatyczny, rycerz błędny,

ale pan, pan pierwszorzędny:

w zamczysku sam, osmętniały,

a zamek opustoszały,

820

i ten lud nasz, taki prosty,

u stóp zamku, u stóp dworu,

i ten pan, pełen poloru,

i ten lud prosty, rubaszny,

i ten hart rycerski, śmiały,

825

i gniew boski gromki, straszny.

GOSPODARZ

Tak się w każdym z nas coś burzy,

na taką się burzę zbiera,

tak w nas ciska piorunami,

dziwnymi wre postaciami:

830

dawnym strojem, dawnym krojem,

a ze sercem zawsze swojem;

to dawność tak z nami walczy.

Coraz pamięć się zaciera — — —

tak się w każdym z nas coś zbiera.

POETA

835

Duch się w każdym poniewiera,

że czasami dech zapiera;

tak by gdzieś het gnało, gnało,

tak by się nam serce śmiało

do ogromnych, wielkich rzeczy,

840

a tu pospolitość skrzeczy,

a tu pospolitość tłoczy,

włazi w usta, uszy, oczy;

duch się w każdym poniewiera

i chciałby się wydrzeć, skoczyć,

845

ręce po pas w krwi ubroczyć,

ramię rozpostrzeć szeroko,

wielkie skrzydła porozwijać,

lecieć, a nie dać się mijać;

a tu pospolitość niska

850

włazi w usta, ucho, oko; — —

daleko, co było z bliska —

serce zaryte głęboko,

gdzieś pod czwartą głębną skibą,

że swego serca nie dostać.

GOSPODARZ

855

Tak się orze, tak się zwala

rok w rok, w każdym pokoleniu;

raz wraz dusza się odsłania,

raz wraz wielkość się wyłania

i raz wraz grąży się w cieniu.

860

Raz wraz wstaje wielka postać,

że ino jej skrzydeł dostać,

rok w rok w każdym pokoleniu

i raz wraz przepada, gaśnie,

jakby czas jej przepaść właśnie. —

865

Każden ogień swój zapala,

każden swoją świętość święci…

POETA

My jesteśmy jak przeklęci,

że nas mara, dziwo nęci,

wytwór tęsknej wyobraźni

870

serce bierze, zmysły drażni;

że nam oczy zaszły mgłami;

pieścimy się jeno snami,

a to, co tu nas otacza,

zdolność nasza przeinacza:

875

w oczach naszych chłop urasta

do potęgi króla Piasta [105]!

GOSPODARZ

A bo chłop i ma coś z Piasta,

coś z tych królów Piastów — wiele!

— Już lat dziesięć pośród siedzę,

880

sąsiadujemy o miedzę.

Kiedy sieje, orze, miele,

taka godność, takie wzięcie;

co czyni, to czyni święcie;

godność, rozwaga, pojęcie.

885

A jak modli się w kościele,

taka godność, to przejęcie;

bardzo wiele, wiele z Piasta;

Chłopchłop potęgą jest i basta.

SCENA XXV

Poeta, Gospodarz, Czepiec, Ojciec

Chłop, Mieszczanin, SzlachcicCZEPIEC

Szczęść wam Boże!

OJCIEC

890

Pochwalony.

GOSPODARZ

Pochwalony, ojcze, kumie —

tyle gości od Krakowa!

OJCIEC

A bo lo [106] nich to rzecz nowa,

co jest lo nos rzeczą starą,

895

inszom [107] sie ta rzondzom wiarą,

przypatrujom sie jak czarom.

GOSPODARZ

A to dla nich nowe rzeczy,

to ich z ospałości leczy.

CZEPIEC

Pan brat — z miasta — do nas znowu.

900

Jak się panu na wsi widzi?

POETA

Jak u siebie za pazuchą.

CZEPIEC

Tu ta ładniej, tam to brzydzij;

Chłop, Obywatel, Patriota, Szlachcicz miastowymi to dziś krucho;

ino [108] na wsi jesce [109] dusa [110],

905

co się z fantazyją rusa.

GOSPODARZ

Gdyby wam tak…

CZEPIEC

Nie powtórzyć; —

jakby kiedy co do czego [111],

myśmy — wi sie [112], nie od tego [113]; —

910

ino kto by nos chcioł użyć —

kosy wissom nad boiskiem [114].

OJCIEC

Toście zawdy mocny pyskiem.

CZEPIEC

Ino [115] sie napatrzcie pięści,

niech no ino kaj-gdzie świsnę,

915

to słychać, jak w ziobrach chrzęści.

GOSPODARZ

Jak z tym Żydem…!

CZEPIEC

Tego Zyda,

było, jak go huknę w pysk —

juzem myśloł [116], że sie stocył,

920

on sie tylko krwiom zamrocył,

a nie upod, bo był ścisk.

A to było przy wyborze [117],

w sali w tym sokolskim dworze [118],

po co sie bestyjo darła,

925

a to tak z całygo garła; —

było, jak go huknę w pysk,

myślołem juz, że sie stocył,

on sie ino krwiom zamrocył,

a nie upod, bo był ścisk.

PtakGOSPODARZ

930

Toście Ptaka wybierali?

CZEPIEC

A kiedy ptak, niechta leci.

POETA

Macie ta skrzydlate ptaki?

CZEPIEC

Pozycja społecznaPtok ptakowi nie jednaki,

człek człekowi nie dorówna,

935

dusa dusy zajrzy w oczy,

nie polezie orzeł w gówna —

pon jest taki, a ja taki;

jakby przyszło co do czego,

wisz pon [119], to my tu gotowi,

940

my som swoi, my som zdrowi.

POETA

Pokłońcie się byle komu,

poszukajcie króla Piasta.

CZEPIEC

Pon mi razy dwa nie powi,

bo jo orze grunt i basta.

945

Znom, co kruk, a co pędraki,

bo jo orze grunt i basta.

Chłop, Ojczyzna, Poeta, SzlachcicGOSPODARZ

Brat mój wiele podróżuje…

CZEPIEC

Szkoda, że pon nie lubuje,

u nas wschodzi pikne żyto,

950

pon pszenice odlazuje;

pojonby sie [120] pon z kobitą,

swoja rola, swoja wola,

swoje trocha, dobre i to.

POETA

Mnie to tak coś gna po świecie.

CZEPIEC

955

Kaj [121] ta znów…

OJCIEC

Nie rozumiecie;

panu trza powietrza dużo.

POETA

Jestem sobie pan, żurawiec [122];

zlatam, jak się ma na lato;

960

buduję se gniazdo z róż,

ciułam słomę z waszych strzech,

przysiadam na kalenice [123],

rozpatruję okolice:

daleko czy blisko burz? —

965

Grób, PoezjaRośnie wtedy wszystko u mnie,

jak na próchnie, jak na trumnie;

pełno wszelakiego ziela,

które słońca żar aż spopiela —

przy tym ta ogromna skala:

970

jak w cmentarzu Ruisdala [124].

Cierpienie, PoezjaA jak mnie kto w serce rani,

ostrz się tępy w biedrze złomi,

tego ani leczyć, ani

ustrzec się i zażyć hartu;

975

człowiek się na ból łakomi,

że ból swój, że to są swoi — — —

ucieka wtedy za morze.

Jak tak sercem co zatarga,

to ostanie w sercu skarga;

980

chce mieć wtedy szumne łoże

fal, gdzie szuka snu w głębinie,

snu w topieli, gnać w przestworze!

Taki grot się ze mną włóczy;

myślę, że ten ból jest siłą.

CZEPIEC

985

ŻonaWeź pan sobie żonę z prosta:

duza scęścia, małe kosta [125].

GOSPODARZ

Cie cie cie, panie starosta!

Wy byście ino [126] swatali!

CZEPIEC

Jo chce, by sie ludzie brali,

990

zeby sie jako garnęli,

zeby sie tak w kupę wzięli,

toby sie przecie nie dali.

GOSPODARZ

A to sie wam chwali, chwali…

OJCIEC

Ptak, Życie jako wędrówkaCzegóż wy tak prosto z mosta

995

na panaście nastawali — ?

Pon pedzieli [127], że żurawiec.

POETA

Ptak powrotny.

CZEPIEC

Pon latawiec [128]!

SCENA XXVI

Ojciec, Dziad

Chłop, Konflikt, SzlachcicDZIAD

Patrzcie, kumie, patrzcie, kumie,

1000

jak sie wam to przydarzyło.

OJCIEC

Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze;

ani mi sie o tym śniło.

DZIAD

Piękne pany, szumne pany,

i cóż wy na to mówicie,

1005

że to niby różne stany — ?

OJCIEC

Co tam po kim szukać stanu.

Ot, spodobała się panu.

Jednakowo wszyscy ludzie.

Ot, pany się nudzą sami,

1010

to się pięknie bawiom z nami.

DZIAD

Bawiom, bawiom, moiściewy,

Grzech, Krew, Szatana toć były dawniej gniewy!

Nawet była krew, rzezańce [129]

i splamiła krew sukmany.

OJCIEC

1015

Byli ta tacy pohańce [130].

Jo nic nie wiem, jestem czysty.

To tam pewnie swoje robi

Czart i ogień wiekuisty.

Nie wódź nas na pokuszenie,

1020

Panie Jezusie najsłodszy…

Wyście znali.

DZIAD

Choroba, Krew, Śmierć, ZbrodniaByłeś młodszy,

a ja bywał blisko, bywał,

widziałem, patrzały oczy,

1025

jak topniał śnieg i krew spłukiwał,

a potem Widziadło kroczy [131].

wielką czarną chustą wieje

i Śmierć sieje…

OJCIEC

Strasno [132] podobno cholera…

DZIAD

1030

Tylo sta luda zabiera. —

Padali, jak bąki rażone,

byle ka [133], pod płot, na gnoju.

OJCIEC

Wieczyste odpocznienie…

DZIAD

Hań [134] kreślicie krzyż daremno!

1035

Na czołach, jakby znaczone,

plamy czarne i plamy czerwone.

Dopust Boski — i rzeź dopust.

Odbywało się w czas zapust [135].

OJCIEC

PtakOt wy, dziadu, jakby kruk,

1040

włóczycie się przy weselu.

DZIAD

Hej hej, stary przyjacielu,

będzie pan twój wnuk [136].

SCENA XXVII

Dziad, Żyd

DZIAD

Tu tańcują, tam hulają…

Sługa, ŻydŻYD

W karczmie trza podmiatać izbę,

1045

kręcicie się tu po weselu.

DZIAD

Lepiej się im tańczy w błocie,

tu wcale nie zamiatają —

akurat Żyd o nich dbo [137].

ŻYD

Co godocie, co godocie,

1050

córka wam robotę do,

nie kręćcie się tu, tam służba.

DZIAD

Mosiek ta tyz [138] tu nie drużba.

ŻYD

Ja tom tu po interesie.

DZIAD

Ciągnąć do swojego szynkwasu.

Chłop, Mieszczanin, SzlachcicŻYD

1055

Z weselem tyle hałasu,

że wszystko się gniecie tu.

DZIAD

On z miasta pan, ona chłopka,

z miasta het poprzyjezdzali,

z chłopami się przywitali

1060

jak się patrzy.

ŻYD

Taka szopka,

bo to nie kosztuje nic

potańcować sobie raz:

jeden Sas, a drugi w las [139].

SCENA XXVIII

Żyd, Ksiądz

ŻYD

Termin, ja to wim.

KSIĄDZ

A Mosiek jest akuratny,

to dlatego trzymam z nim.

ŻYD

1070

Co do czego Żyd jest nieprzydatny,

to do takich rzeczy z groszem

zawsze się przyda.

KSIĄDZ

Po chłopach jednaka bieda;

nic nie sprzedam z pustym koszem.

ŻYD

1075

Bierę, płacę.

KSIĄDZ

Daję, bierę.

ŻYD

Moje, twoje.

KSIĄDZ

Twoje, moje.

Chłopską biedą nie obstoję.

ŻYD

1080

Patrz dobrodzij, co się dzieje,

przy stołach się chłopy biją!

Czepiec Maćka gruchnoł w łeb.

KSIĄDZ

Maciek ta ma mocną głowe.

ŻYD

Może mu i nic nie zrobił,

1085

może rozbił na połowe.

Pieniądz, PijaństwoKSIĄDZ

A niech się ta chłopy biją.

To Mosiek w nich wódkę leje,

Żyd, chłop, wódka, stare dzieje.

ŻYD

A sprzedaję, bo mam sklep; —

1090

Czepiec jutro ma mnie płacić,

to dziś wkoło bije w pysk.

KSIĄDZ

Na chłopach się chcesz bogacić,

drzesz podwójny zysk.

ŻYD

Chce dobrodzij na nich stracić,

1095

karczmę oddam.

KSIĄDZ

Jeszcze czas.

ŻYD

Czas to pieniądz.

KSIĄDZ

Dług rzecz święta:

jutro termin.

ŻYD

1100

Żyd pamięta.

KSIĄDZ

Pomów z Czepcem.

SCENA XXIX

Żyd, Ksiądz, Czepiec

CZEPIEC

O mnie mowa — jestem ci jo.

KSIĄDZ

1105

Panie Czepiec, znów coś było!

CZEPIEC

Obmył sie juz, nic nie będzie,

szyćko [141] przeńdzie [142], wylicy-sie [143].

PrzemocKSIĄDZ

A wam to cosi patrzy-sie

za te bitki, zwady, kłótnie.

CZEPIEC

1110

Zawzięty jestem okrutnie,

po co mi sie pies sprzeciwio.

ŻYD

Panie Czepiec, wyście winni,

wyście zapłacić powinni

za mój konicz [144].

CZEPIEC

1115

Ty psie ścirwo,

konic twój? Łżesz! Z nas się żywią,

ssają naszą krew — grosz łudzą,

nasze szyćko świństwem brudzą.

KSIĄDZ

Panie Czepiec, macie dług.

CZEPIEC

1120

Nawet konic nie był wart;

te trzy kopki raił czart;

nie dam nic.

KSIĄDZ

do Żyda

Pozwijcie sądem.

CZEPIEC

do Księdza

Ciewy, ciewy, z kiepskim rządem!

1125

Toć to z waszej łaski ino

Mosiek w karczmie sie rozpiro.

KSIĄDZ

A bo wy nie chcecie płacić.

CZEPIEC

Bo drzecie skórę aż miło.

ŻYD

Prawda jest, za duży czynsz!

1130

Spuści z czynszu ksiądz dobrodzij.

CZEPIEC

wskazując Żyda

A, bo trzeba drzyć takiego.

KSIĄDZ

Jaka taksa słuszna, muszę.

ŻYD

wskazując Czepca

Nie dam księdzu, aż zapłaci

swój dług.

KSIĄDZ

do Czepca

1135

Płaćcie dług!!

CZEPIEC

Cy kaci?!

To któż moich groszy złodzij,

czy Żyd jucha, cy dobrodzij!?

KSIĄDZ

Wódka —

ŻYD

1140

Weź, skąd chcesz!

CZEPIEC

Psie dusze!!

Niech jegomość sie nie gniewa,

ale takim w gorącości,

żebym, psiakrew, potłukł kości

1145

nawet rodzonemu bratu.

SCENA XXX

Pan Młody, Gospodarz

Chłop, Konflikt, Szlachcic, ZbrodniaPAN MŁODY

Jak się kłócą, jak się łają!

GOSPODARZ

Ha! temperamenta grają!

Temperament gra, zwycięża:

tylko im przystawić oręża,

1150

zapalni jak sucha słoma;

tylko im zabłysnąć nożem,

a zapomną o imieniu Bożem —

taki rok czterdziesty szósty [145] —

przecież to chłop polski także.

PAN MŁODY

1155

A jakże to okropne, jakże…

GOSPODARZ

Do dziś chwalą sobie te zapusty.

PAN MŁODY

Znam to tylko z opowiadań,

ale strzegę się tych badań,

bo mi trują myśl o polskiej wsi:

1160

to byli jacyś psi,

co wody oddechem zatruli,

a krew im przyrosła do koszuli.

Patrzę się na chłopów dziś…

GOSPODARZ

To, co było, może przyjś —

PAN MŁODY

1165

Myśmy wszystko zapomnieli;

mego dziadka piłą rżnęli [146]…

Myśmy wszystko zapomnieli.

GOSPODARZ

Mego ojca gdzieś zadźgali,

gdzieś zatłukli, spopychali:

1170

kijakami, motykami

krwawiącego przez lód gnali…

Myśmy wszystko zapomnieli.

PAN MŁODY

Jak się to zmieniają ludzie,

jak się wszystko dziwnie plecie;

1175

myśmy wszystko zapomnieli:

o tych mękach, nędzach, brudzie;

stroimy sie w pawie pióra.

GOSPODARZ

At, odmienia nas natura;

wiara, co jest jeszcze w ludzie,

1180

że coś z tego przecie będzie;

rok w rok idziem po kolędzie

i szukamy, i patrzymy,

czy co kiedy z tego będzie — ?

Ot, odmienia nas natura:

1185

wicher, co nad łanem wionie;

drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —

par, który się wsiąka, wdycha,

że się tak w tych zbożach tonie;

chocia gleba może licha,

1190

nie trza ustępować z drogi:

były bogi, będą bogi;

wiara jeszcze jakaś w ludzie.

PAN MŁODY

Jak się wszystko dziwnie plecie [147]…

GOSPODARZ

Jak się wszystko plecie dziwno.

SCENA XXXI

Gospodarz, Ksiądz

GOSPODARZ

1195

Ksiądz dobrodziej chce się spieszyć

chce odjechać, zaraz konie…

KSIĄDZ

Bardzo mile czas tu schodzi;

tak sie w swoim gruncie brodzi;

ciekawi ci państwo młodzi.

GOSPODARZ

1200

Ciekawe, wszystko ciekawe.

Strzemiennego![148]

KSIĄDZ

Strzemiennego!

GOSPODARZ

Kurdesz [149]!!!

KSIĄDZ

Coś staropolskiego — —

GOSPODARZ

1205

Kurdesz nad kurdeszami!!!

SCENA XXXII

Haneczka, Jasiek

HANECZKA

A, dziękuję, Jaśku.

JASIEK

Dobrze?

FlirtHANECZKA

Dobrze, dobrze — później jeszcze.

JASIEK

Ja bo się panienką pieszczę

1210

jak jakim świętym obrazkiem,

jak pisanką, malowanką.

HANECZKA

Jeszcze będę tańczyć z Jaśkiem.

SCENA XXXIII

Kasper, Jasiek

KASPER

Jasiek, drużba, słuchaj, bratku,

co ci powiem na ostatku,

1215

zgadnij, co — ?

JASIEK

Nie wiem, co.

KASPER

Że te panny to nos chcom [150].

JASIEK

Moze — jo tak myśle som [151].

Kasper, drużba, słuchaj, bratku:

1220

co ci powiem na ostatku;

zgadnij, co — ?

KASPER

Nie wiem, no?

JASIEK

Że tak one ino [152] kpiom.

KASPER

Co ta o to, druhny som,

1225

jesceśmy nie lada jacy.

JASIEK, KASPER

Albośmy to jacy, tacy [153].

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

SCENA XXXIV

Jasiek

JASIEK

Zdobyłem se pawich piór [154],

nastroiłem pawich piór:

1230

pawie pióra ładne,

pawie pióra kradnę:

postawie se pański dwór!

Zdobędę se pański dwór,

wywlekę se złoty wór:

1235

złoty wór wysypie

ludziskom przed ślipie [155]:

nakupie se pawich piór!

SCENA XXXV

Pan Młody, Radczyni

Małżeństwo, Miasto, WieśPAN MŁODY

Jaki taki niech se szczeka.

Czy dziwota, czy dziwota:

1240

zamiast wody, że chcę mleka;

że nie gonię, kto ucieka;

na konkury lat nie trwonię,

jak ci, co lat kwarantannę [156]

czekają, nim zgarną pannę.

RADCZYNI

1245

Mego zdania to nie zmienia.

PAN MŁODY

Punkt widzenia, kąt widzenia

O ten kredens, o tę szafę

rozbiją się, jak o rafę,

i najbardziej zakochani; —

1250

znałem takich, proszę pani,

pięć lat byli zaręczeni —

naraz kredens wszystko zmieni.

RADCZYNI

Mego zdania to nie zmienia.

SCENA XXXVI

Poeta, Rachel

RACHEL

Pan może wywróży.

Natura, Kobieta, MężczyznaMam do chłopców pociąg duży,

lecz być musi ładny chłopiec.

Powrót, powrót do natury.

POETA

1260

Nie tak trudno tego dociec:

nie trafia się inszy który;

skarżył się już pani ociec

na ten literacki ton.

RACHEL

Na wszystko dla mnie pozwala;

1265

nawet sobie mnie zachwala.

Interesujące, co?

Wyzysk, handel, ja i on — ?

POETA

Wszystko się w poezji topi

u pani, ojciec i chłopi.

RACHEL

1270

Ogromnie dużo wierszy czytałam.

POETA

Pisała pani kiedy?

RACHEL

Nie chciałam.

Gust ten właśnie wielki miałam,

żeby nie pisać — lichą formą się brzydzę;

1275

ale za to, kędy spojrzę, to widzę

poezję żywą zaklętą,

tę świętą,

i tym jestem szczęśliwa:

że święta i dla mnie żywa.

POETA

1280

Ze świętymi pani przestaje;

za pan brat z różami w ogrodzie;

za pan brat z obłokami,

a ku swojej wygodzie

chce pani za pan brat z poetami.

RACHEL

1285

Ach, pan ciągle mnie łaje —

cała ta przyroda tajemna

przestała mi być ciemna.

MiłośćPOETA

Choć oko wykol, noc na dworze —

to pannie serce żądzą gorze

1290

i wolałaby gdzie w komorze

nie sama…?

RACHEL

Przyszłam na chwilę,

gdzie ta chata rozśpiewana,

przybiegłam jak ćmy, jak motyle,

1295

co biegą — gdzie zapalona

lampa — ale odejdę w pokorze

do dom

i będę sobie wyobrażać pana

z daleka,

1300

a jak będę zakochana,

przyszlę panu list i klucz.

POETA

A włócz się, poezjo, włócz,

od komory do komory,

od ogrodu róż

1305

do sadu tych śpiących drzew:

widać je tu z okienka;

więc jak pójdzie panienka,

a muśnie jej szal który krzew,

to jej tęsknota i żal

1310

udzieli się przyciętej słomie,

a z krzaka smutek i cień

udzieli się nieświadomie

panience…

RACHEL

A tak, a tak…

POETA

1315

A jak się drużba przydarzy,

serduszko się drużbą pocieszy

i zgrzeszy.

RACHEL

A tak, a tak:

przez ogród pójdę, przez sad,

1320

a pan niech tu w oknie stoi.

POETA

Ujrzę panią rad,

błądzącą przez mroczny sad,

niby zakochaną i błędną,

pół dziewicą, pół aniołem,

1325

pochyloną nad chochołem,

jakby z obrazu Bern-Dżonsa [157] —

gdy ja będę w cieple stać.

RACHEL

Kwiaty, Rośliny, Zima, WiosnaNo, nie trza się o mnie bać;

nie przeziębi najgorszy mróz,

1330

jeźli kto ma zapach róż;

owiną go w słomę zbóż,

a na wiosnę go odwiążą

i sam odkwitnie.

POETA

To szczytnie; —

1335

ach, pani się trochę dąsa — ?

RACHEL

Patrz pan różę na ogrodzie

owitą w chochoł ze słomy;

przed tą pałubą [158] słomianą

poskarżę się mej poezji;

1340

wyznam, jakich się herezji

nasłuchałam;

jak się jęto kąsać, gryźć

mnie, com przyszła zakochana! —

Zmówię chochoł, każę przyść

1345

do izb, na wesele, tu —

może uwierzycie mu,

że prawda, co mówi Rachela.

POETA

Pani na imię Rachela —

RACHEL

Czy to postać rzeczy zmienia?

POETA

1350

Ach, pani się zarumienia; —

cieszę się pani imieniem —

sproś pani, jakich chcesz, gości —

imię pani tak liryczne…

Wesele, Poezja, PoetkaRACHEL

Prawda, śliczne —

1355

a teraz proszę Miłości

wysłuchać. —

Chcę poetyczności

dla was i chcę ją rozdmuchać;

zaproście tu na Wesele

1360

wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy,

pioruny, brzęczenia, śpiewy…

POETA

I chochoła!

RACHEL

Już pan wierzy?!

Już to pana zajęło:

1365

słoma, zwiędła róża, noc,

ta nadprzyrodzona Moc.

POETA

Może być weselna feta

na wielką skalę!

RACHEL

A! teraz pana pochwalę.

1370

Adie[159] — ta jedyna chwilka —

pan mnie zajął, pan teraz poeta.

POETA

Otula się panna w szal —

więc już adie?!

RACHEL

Nie dorosłam do wielkich skal;

1375

bawię się

pour passer le temps[160] tylko.

SCENA XXXVII

Poeta, Panna Młoda

POETA

Panno młoda, myślę sobie,

że co zechcesz, to się stanie:

miłość płonie z lic.

PANNA MŁODA

1380

Jako, jo nie umiem nic;

niby na moje zawołanie?

POETA

Na prośbę i rozkaz twój:

żeś to dzisiaj panna młoda,

jak jaśminy, jak jagoda…

PANNA MŁODA

1385

I o cóz się to rozchodzi,

że pon tylo się spodziwo

po mnie?

POETA

Wesele, Panna młoda, Gość, Poezja, DuchTy dzisiaj jesteś szczęśliwą,

panno młoda — zaproś gości

1390

tych, którym gdzie złe wciórności [161]

dopiekają — którym źle —

których bieda, Piekło dręczy,

których duch się strachem męczy,

a do wyzwoleństwa się rwie.

PANNA MŁODA

1395

I po cóż te z Piekła duchy?

POETA

Niechaj przyjdą na podsłuchy,

na Wesele, gdzie muzyka…

PANNA MŁODA

A to mi pon zabił ćwika [162];

kaz [163] się tylo luda [164] zmieści?

POETA

1400

Muzyka ich chwilę popieści;

duch taki chwilę przystanie,

a potem, jako dym znika.

PANNA MŁODA

Pon cosi trzy po trzy bają [165];

może się inksi [166] poznają,

1405

o co chodzi — ot, mój mąż.

SCENA XXXVIII

Poeta, Panna Młoda, Pan Młody

POETA

Ach! pan młody! — ty pan młody!

Słuchaj, przecie ty poeta

i ty dzisiaj sprawiasz Gody [167]!

GośćPAN MŁODY

Ja szczęśliwy, do gospody

1410

sprosiłbym tu cały świat:

takim rad, takim rad.

POETA

Zaprośże [168] tego chochoła;

tam za oknem skrył się w sad.

Wesele, Gospodarz, Poeta, Gospodyni, Gość, ŻartPAN MŁODY

Cha cha cha — cha cha cha,

1415

przyjdź, chochole,

na Wesele,

zapraszam cię ja, pan młody,

wraz na gody

do gospody!

PANNA MŁODA

1420

Jest na tyle jeść i pić,

mozes sobie z nami kpić!

PAN MŁODY

Dla nas samych dość za wiele;

przyjdź, chochole,

na Wesele!

PANNA MŁODA

1425

Przyjdze, przyjdze [169], jak mos wole [170]!

POETA

Cha cha cha…

PANNA MŁODA

Cha, cha, cha!

Skoro północ zacznie bić,

do nas tu na izbę przydź [171].

PAN MŁODY

1430

Cha cha cha!

POETA

Cha cha cha…

PANNA MŁODA

Cy on nos tyz posłucha,

bo to głucho psiajucha [172].

PAN MŁODY

Sprowadź jeszcze, kogo chcesz,

1435

ciesz się z nami,

ciesz Godami!

PANNA MŁODA

Ciesz się, ciesz!

PAN MŁODY

Cha cha cha,

czy on nas też posłucha — ?

Przypisy

[19]

Chińcyki trzymają się (…) — jesienią 1899 r. wybuchło w Chinach tzw. powstanie bokserów, skierowane przeciw cudzoziemcom, a właściwie przeciw imperialistycznej dominacji mocarstw europejskich na obszarach „Cesarstwa Nieba”. Interwencja wojskowa w 1901 r. tych państw (między nimi również monarchii Austro-Węgier) doprowadziła do stłumienia ruchu rewolucyjno-niepodległościowego i do zwiększenia zależności Chin od mocarstw. Z końcem 1900 roku (a w Weselu „rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym”) rząd chiński jeszcze opierał się ich naciskowi, kiedy spotkał się z żądaniem krwawych represji na powstańcach. Pytanie Czepca ma zatem treść najzupełniej aktualną. [przypis redakcyjny]

[20]

kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis redakcyjny]

[21]

cytomy (gw.) — czytamy. [przypis edytorski]

[22]

syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

[23]

w Japonii; jak była wojna — w latach 1894–1895 toczyła się wojna japońsko-chińska; państwa europejskie wysłały tam również swoje oddziały wojskowe dla zabezpieczenia własnych interesów. [przypis redakcyjny]

[24]

wieś zaciszna (…) wieś spokojna — parafraza słów Panny XII z Pieśni świętojańskiej o Sobótce Jana Kochanowskiego: „Wsi spokojna, wsi wesoła, / Który głos twej chwale zdoła?”; w dialogu Czepca z Dziennikarzem nawiązanie to ma wydźwięk ironiczny: wyraża marzenie szlachty o wsi, z pominięciem istotnych potrzeb i pragnień jej mieszkańców. [przypis edytorski]

[25]

pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]

[26]

Głowacki, Wojciech (ok. 1758–1794) — inaczej: Bartosz, Bartos, bohater kościuszkowskiego powstania, chłop z podkrakowskich Rzędowic. Zbrojny w kosę (osadzoną „na sztorc” na 5-łokciowym drągu) odznaczył się pod Racławicami zdobywając armatę i przyczyniając się do opanowania całej baterii artylerii rosyjskiej, za co od Kościuszki otrzymał stopień oficerski. Zmarł po bitwie pod Szczekocinami wskutek odniesionych w niej ran. W postaci chłopa-kosyniera pozostał Głowacki w tradycji symbolem udziału ludu w walce o niepodległość kraju. Pisali o nim poeci, jak Lenartowicz i Anczyc, przedstawiali go malarze, jak Matejko i Wojciech Kossak. [przypis redakcyjny]

[27]

Lohengrin — bohater z kręgu legend o Graalu, syn Parsifala. Pospieszył z pomocą Elzie z Brabantu na łodzi, którą ciągnął po wodzie łabędź. Spopularyzowała tę postać opera (dramat muzyczny) Ryszarda Wagnera pt. Lohengrin; tam to śpiewa bohater tytułowy słynną (zwłaszcza na przełomie wieków) arię do łabędzia. [przypis redakcyjny]

[28]

pawimi piórami — pękami pawich piór przybierano czerwone rogatywki, „krakuski”; szczególnie zdobne w pawie pióra i długie, powiewające wstążki, białe i czerwone, były czapki drużbów weselnych. [przypis redakcyjny]

[29]

Pochwalony — zwyczajowy skrót tradycyjnego powitania „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, tu połączony charakterystycznie z „miejskim”: dobry wieczór państwu. [przypis redakcyjny]

[30]

wsiosko (gw.) — wsiowa, wiejska, ze wsi; tu: pochodząca z tej wsi. [przypis redakcyjny]

[31]

radczyni — żona radcy, radnego (m. Krakowa) albo posiadającego ceniony w monarchii austro-węgierskiej tytuł radcy (np. niem. Hofrat: „radca dworu”). [przypis redakcyjny]

[32]

obcesem — obcesowo, gwałtownie. [przypis redakcyjny]

[33]

pirso (gw.) — pierwsza. [przypis redakcyjny]

[34]

raić — radzić, doradzać; tu: swatać. [przypis edytorski]

[35]

gabne (gw.) — gabnę, ujmę. [przypis redakcyjny]

[36]

syrso (gw.) — szersza. [przypis edytorski]

[37]

Czyście sobie już posiali? — pytanie to Radczyni zadaje w listopadzie; na terenie Polski siew odbywa się dwa razy do roku: zboże jare w okresie od marca do kwietnia, a zboże ozime (tj. zimujące w glebie i wschodzące najwcześniej w nowym roku) od września do października. [przypis edytorski]

[38]

Tym ta casem sie nie siwo — w tym czasie się nie sieje. [przypis edytorski]

[39]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

[40]

Jak po Marcinie jagoda — żartobliwie: po św. Marcinie (w listopadzie) jagody już powiędły. [przypis redakcyjny]

[41]

lentko (gw.) — lekko. [przypis edytorski]

[42]

pelerynka — narzucona na sutannę, była oznaką kanonika, wyższej godności kościelnej. [przypis redakcyjny]

[43]

inni także robią ślinkę — innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę). [przypis edytorski]

[44]

konsystorz — urząd podległy biskupowi, kancelaria diecezjalna. [przypis redakcyjny]

[45]

ciarach (gw.) — pogardliwe przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina. [przypis redakcyjny]

[46]

cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

[47]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[48]

wygodała (gw.) — wygadała; powiedziała. [przypis edytorski]

[49]

krew sie (…) zesumuje (gw.) — [por.] sumować się a. szumować się: burzyć się. [przypis redakcyjny]

[50]

męcąco (gw.) — męcząca. [przypis edytorski]

[51]

śkaradne śtuki (gw.) — szkaradne sztuki (tj. kobiety). [przypis redakcyjny]

[52]

mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]

[53]

pódź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski]

[54]

ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski]

[55]

Paź królowej — motyl wielkiej piękności, spotykany w Polsce; tu, oczywiście, żartobliwa gra słów (por. wiersz poprzedni, na tle całego błyskotliwego dialogu). [przypis redakcyjny]

[56]

galanteria (z fr.) — tu: dworność, elegancja względem pań. [przypis redakcyjny]

[57]

Słowa, słowa, słowa, słowa — cytat z kwestii tytułowego bohatera w Hamlecie Shakespeare'a. [przypis edytorski]

[58]

kolorowa bajecznie — żartobliwie ironiczny (ze strony autora) wyraz zachwytu estetycznego „barwnością” ludu, niemal przytoczenie tytułu powieści Sewera Bajecznie kolorowa, której wątku użyczyło małżeństwo Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną. [przypis redakcyjny]

[59]

cięgiem ino godos o tem (gw.) — ciągle tylko mówisz o tym. [przypis edytorski]

[60]

Jaguś — forma spieszczona imienia Jadwiga; takie było imię młodej z Mikołajczyków Rydlowej. [przypis redakcyjny]

[61]

juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

[62]

z tą koroną — chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: „jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek” (z listu L. Rydla do Vondračka). [przypis redakcyjny]

[63]

w Sukiennicach, w gabilotce — w gablotce kramu w hali krakowskich Sukiennic. [przypis redakcyjny]

[64]

zapaseczka — zapaska, w stroju chłopek była zarazem fartuchem i pelerynką, zależnie od uwiązania. [przypis redakcyjny]

[65]

mom (gw.) — mam. [przypis edytorski]

[66]

zezuć a. zzuć — zdjąć (buty). [przypis edytorski]

[67]

ze sewcem (gw.) — z szewcem. [przypis edytorski]

[68]

kpać — wykpić, oszukać. [przypis edytorski]

[69]

Sfinks (mit. gr.) — istota o ciele lwa i ludzkiej głowie; według mitu greckiego Sfinks stawiał pytania, od których zależał los człowieka: kto nie umiał odpowiedzieć, ginął. Przenośnie: oznacza osobę zagadkową. [przypis redakcyjny]

[70]

Meduza (mit. gr.) — jedna z trzech sióstr Gorgon, miała na głowie węże zamiast włosów, a jej wzrok mógł przemienić w kamień tego, kto na nią spojrzał. Przenośnie: osoba wzbudzająca lęk (tu: żartobliwie). [przypis redakcyjny]

[71]

harbuz (daw., gw.) — arbuz, przenośnie: odmowa, rekuza, odrzucenie starającego się [o rękę panny; red. WL]. [przypis redakcyjny]

[72]

snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

[73]

przedsię (daw.) — przecież; a jednak. [przypis edytorski]

[74]

Psyche (mit. gr.) — ukochana Erosa, boga miłości, wyobrażana w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla, oznaczała też duszę ludzką. [przypis redakcyjny]

[75]

etykieta — kartka z napisem o charakterze stałego zaklasyfikowania do odpowiedniej grupy przedmiotów. [przypis redakcyjny]

[76]

Fortuna (mit. rzym.) — bogini losu i szczęścia. [przypis redakcyjny]

[77]

złote runo — w mitol. gr. złote runo owcze, po które do Kolchidy wyprawił się Jazon (wyprawa Argonautów); tu przenośnie: szczęście i dostatek. [przypis redakcyjny]

[78]

Parki (mit. rzym.) — trzy prządki snujące nić ludzkiego życia; jedna z nich, najstarsza, przecinała ją ostatecznie. [przypis redakcyjny]

[79]

byśmy równo na to przyśli — byśmy równocześnie do tego doszli. [przypis edytorski]

[80]

w kolorach się mieni — ubrany jest bardzo barwnie. [przypis redakcyjny]

[81]

to już było — chodzi o chłopomanię charakterystyczną dla okresu romantyzmu, a następnie Młodej Polski, połączoną z hasłami demokratycznymi i narodowymi; fiaska kolejnych powstań osłabiły zapały w tym kierunku. [przypis edytorski]

[82]

inkszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]

[83]

gram na skrzypce, a pan na bas — tzn. każdy inaczej; obydwaj co innego mają na myśli. [przypis redakcyjny]

[84]

modern — nowoczesna, modna (por. „modernizm”). [przypis redakcyjny]

[85]

zna cały Przybyszewski — tzn. wszystkie utwory Przybyszewskiego; ostatnie lata przed Weselem były w Krakowie pod urokiem „przybyszewszczyzny”: stąd dowód na „nowoczesność” panny Racheli. [przypis redakcyjny]

[86]

włosy (…) a la Botticelli — fryzura wówczas modna, wzorowana na uczesaniu postaci kobiecych z obrazów włoskiego malarza wczesnorenesansowego, Alessandra (Sandra) Botticellego (1444–1510); włosy były rozdzielone przedziałem na środku głowy, gładkie, spięte z tyłu nisko w węzeł. [przypis redakcyjny]

[87]

bon soir (fr.) — dobry wieczór. [przypis edytorski]

[88]

arka w powodzi — biblijna arka Noego; statek, na którym podczas potopu uratował on wraz z sobą rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt. [przypis redakcyjny]

[89]

ensemble (fr.) — grupa; zespół. [przypis edytorski]

[90]

feeria (z fr.) — widowisko fantastyczne, teatralne lub skomponowane na sposób teatralny. [przypis redakcyjny]

[91]

krasy — piękny. [przypis edytorski]

[92]

miarkować — rozumieć. [przypis edytorski]

[93]

na pastwę — na ofiarę (podczas polowania a. obrzędów na cześć bóstw). [przypis edytorski]

[94]

Bellerofon (mit. gr.) — heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. [przypis redakcyjny]

[95]

Galatea (mit. gr.) — boginka morska, córka Nereusa (Nereida). Słynny obraz Rafaela przedstawia Triumf Galatei. [przypis redakcyjny]

[96]

koncypient jurysta (z łac.) — praktykant adwokacki. [przypis redakcyjny]

[97]

limfa — tj. człowiek limfatyczny, „bezkrwisty”; tu w znaczeniu szczególniejszym: „nie indywidualista”. [przypis redakcyjny]

[98]

miłość wolna — swobodny związek, wolny od „przesądów”, poza przyjętymi w społeczeństwie „uświęconymi” normami; hasło „wolnej miłości” było bardzo modne na przełomie wieków XIX i XX. [przypis redakcyjny]

[99]

żarna — urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwu okrągłych płaskich kamieni. Te skojarzenia byłyby znamienne dla Lucjana Rydla jako autora Zaczarowanego koła, gdzie motyw młyna odgrywa znaczną rolę. [przypis redakcyjny]

[100]

kantyczki — zbiór polskich pieśni nabożnych, katolickich, śpiewanych na Boże Narodzenie (ale bywają i na inne okresy roku kościelnego). [przypis redakcyjny]

[101]

kazamaty — forteczne lochy, więzienie. [przypis redakcyjny]

[102]

bohater w zbrojej — bohater w zbroi, rycerz; w postaci Zawiszy Czarnego objawi się Poecie w akcie II. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał w 1900 r. poemat dramatyczny Zawisza Czarny, który teatr krakowski wystawił w lutym 1901 r. [przypis redakcyjny]

[103]

qui amat (łac.) — który kocha; w IV Serii Poezyj K. Tetmajera (1900 r.) znajdował się cykl wierszy pt. Qui amant. [przypis redakcyjny]

[104]

zaklęty, u źródła stoi (…) — zarysowany tu obraz poetycki odpowiada obrazowi pędzla Jacka Malczewskiego Rycerz u studni. Zwrócił na to uwagę już sam Wyspiański, który przesłał Malczewskiemu egzemplarz Wesela z zakreślonym tym właśnie fragmentem. Motyw „zatrutej studni” występuje często u tego znakomitego malarza, współczesnego Wyspiańskiemu, w funkcji symbolicznej. Cykl reprodukcji obrazów z tym motywem, pt. Zatruta studnia, ukaże się w r. 1906 z poetyckim komentarzem L. Rydla. [przypis redakcyjny]

[105]

króla Piasta — Wyspiański pisał w latach 1900–1902 nieukończony rapsod (poemat) Piast. Do podania o Piaście nawiązywali już romantycy, wiążący tak odległą przeszłość, jak i przyszłość Polski z mitem ludu-narodu, z rolą chłopów w historii. Rzecz charakterystyczna, jedno ze stronnictw ludowych w I poł. XX w. przyjmie właśnie nazwę „Piast”. [przypis redakcyjny]

[106]

lo (gw.) — dla. [przypis edytorski]

[107]

inszom (gw.) — inną. [przypis edytorski]

[108]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[109]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

[110]

dusa (gw.) — dusza. [przypis edytorski]

[111]

jakby kiedy co do czego — pierwsza wyraźna aluzja do gotowości chłopów do walki („kosy wissom nad boiskiem”) z nawiązaniem do tradycji „kosynierów spod Racławic”. Zaraz dalsze fragmenty przynoszą prozaiczną wersję osadzającą tradycję i mit w codziennych realiach („było, jak go huknę w pysk”…). [przypis redakcyjny]

[112]

wi sie (gw.) — wie się; rozumie się. [przypis edytorski]

[113]

nie od tego — być chętnym. [przypis edytorski]

[114]

boisko (gw.) — stodoła, szopa. [przypis redakcyjny]

[115]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[116]

juzem myśloł (gw.) — już myślałem. [przypis edytorski]

[117]

było przy wyborze — podczas wyborów do parlamentu Austro-Węgier w 1900 r., poprzedzonych agitacją i ostrą walką wyborczą. Jednym z kandydatów w okręgu krakowskim (w tzw. V kurii, obejmującej m.in. chłopów) był działacz chłopski Franciszek Ptak z Bieńczyc, który jednak w tych wyborach przegrał z Ignacym Daszyńskim, słynnym potem „trybunem robotniczym” (z PPS), ale wszedł do sejmu krajowego (we Lwowie), chociaż dopiero w 1909 r. [przypis redakcyjny]

[118]

sokolski dwór — budynek towarzystwa gimnastycznego „Sokół”, zresztą o szerszych ambicjach i osiągnięciach polityczno-wychowawczych; w Krakowie przy drodze w stronę Woli Justowskiej (dziś ul. J. Piłsudskiego). [przypis redakcyjny]

[119]

wisz pon (gw.) — wiesz pan; wie pan. [przypis edytorski]

[120]

pojonby sie (gw.) — pojąłby się, tzn. ożeniłby się. [przypis edytorski]

[121]

kaj (gw.) — gdzie; kaj ta: gdzież to. [przypis edytorski]

[122]

żurawiec — neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny („zlatam, jak się ma na lato”); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy). [przypis redakcyjny]

[123]

kalenica — zwieńczenie strzechy, umocnione drewnianymi kozłami; do niedawna często znajdowały się tam gniazda bocianie (stąd obraz w metaforze Poety). [przypis redakcyjny]

[124]

jak w cmentarzu Ruisdala — na obrazie Jakuba van Ruisdaela z XVII w., znakomitego pejzażysty holenderskiego (wspomina o nim Hrabia w Panu Tadeuszu), pt. Cmentarz żydowski, krzewi się bujna roślinność pośród rozburzonych grobowców i ruin budowli w tle. [przypis redakcyjny]

[125]

duza scęścia, małe kosta (gw.) — dużo szczęścia, małe koszty. [przypis edytorski]

[126]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[127]

pon pedzieli (gw.) — pan powiedzieli (grzecznościowa forma lm. czasownika); pan powiedział. [przypis edytorski]

[128]

latawiec — ptak bez gniazda, według baśni: wieczny tułacz. [przypis redakcyjny]

[129]

krew, rzezańce — pierwsze przypomnienie tzw. „rzezi tarnowskiej” („rabacji”) z 1846 roku, kiedy chłopi niektórych rejonów Galicji (Tarnowskie, Jasielskie) dokonali samosądu na szlacheckich mieszkańcach dworów. Niechęć o podłożu klasowym została celowo rozniecona przez administrację austriacką dla stłumienia przygotowywanego właśnie powstania narodowego. Jedną z pośrednich ofiar wielkiej prowokacji stał się radykalny ludoman i patriota, Edward Dembowski (1822–1846). [przypis redakcyjny]

[130]

pohańce — etym.: poganie, tu jako określenie pejoratywne; Ojciec nie chce pamiętać o krwawej rozprawie sprzed ponad półwiecza. [przypis redakcyjny]

[131]

Widziadło — uosobienie „pomoru”, tyfusu głodowego i cholery, który pochłonął ogromne ilości ofiar w Galicji w latach następujących po rabacji galicyjskiej, 1847–1849. Dopatrywano się w tym „kary bożej”, zesłanej na lud. Na tle tych wydarzeń osnuł swą powieść Pomór Władysław Orkan. [przypis redakcyjny]

[132]

strasno (gw.) — straszna. [przypis edytorski]

[133]

byle ka (gw.) — byle gdzie. [przypis edytorski]

[134]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

[135]

w czas zapust — podczas karnawału; krwawa akcja chłopska rozpoczęła się w połowie lutego (z 20 na 21), więc w czas „zapust”; stąd też jej popularna nazwa: „krwawe zapusty”. [przypis redakcyjny]

[136]

będzie pan twój wnuk — mój wnuk będzie panem („z panów”). [przypis edytorski]

[137]

dbo (gw.) — dba. [przypis edytorski]

[138]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

[139]

jeden Sas, a drugi w las — parafraza zdania przysłowiowego (z XVIII w.) „Jeden do Sasa, drugi do Lasa” (Leszczyńskiego): każdy w inną stronę potem pociągnie. [przypis redakcyjny]

[140]

arendarz — dzierżawca, w szczególności dzierżawca karczmy, z reguły był nim w XIX w. Żyd. Tu jednak drastyczne i paradoksalne są interesy łączące arendarza z księdzem. [przypis redakcyjny]

[141]

szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

[142]

przeńdzie (gw.) — przejdzie. [przypis edytorski]

[143]

wylicy-sie — wyleczy się. [przypis redakcyjny]

[144]

konicz — koniczyna. [przypis redakcyjny]

[145]

rok czterdziesty szósty — rok 1846, „rabacja”. [przypis redakcyjny]

[146]

mego dziadka piłą rżnęli — aluzja do losu m.in. osób z rodzin Rydlów i Tetmajerów, które poniosły śmierć lub ciężko ucierpiały podczas „krwawych zapust” z lutego 1846 r. Należy zaznaczyć, że zgodnie z intrygą prowokatorów (rzeczników administracji austriackiej) w szczególnie wysokim stopniu wydarzenia te dotknęły patriotyczny i demokratyczny odłam szlachty, gromadzącej się po niektórych dworach dla potrzeb konspiracji politycznej (szykowano powstanie, wybuchło ono i chwilowo zwyciężyło w Krakowie). [przypis redakcyjny]

[147]

Jak się wszystko dziwnie plecie — por. Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze („Chcemy sobie być radzi?”): „Wszystko sie dziwnie plecie Na tym tu biednym świecie; A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić, I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.” [przypis edytorski]

[148]

Strzemiennego! — toast pożegnalny (stp. przy wsiadaniu na koń). [przypis redakcyjny]

[149]

kurdesz — jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem „Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami”. Według Boy'a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera. [przypis redakcyjny]

[150]

nos chcom (gw.) — nas chcą. [przypis edytorski]

[151]

jo (…) som (gw.) — ja sam. [przypis edytorski]

[152]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[153]

Albośmy to jacy, tacy — początek znanego „krakowiaka”; Jasiek z Kasprem zapewne intonują tę piosenkę. [przypis redakcyjny]

[154]

Zdobyłem se pawich piór — popularne odtąd słowa z Wesela do dawnej piosenki ludowej, niegdyś pieśni żołnierskiej: „Pod Krakowem czarny las, / Pytała się Kasia / O swojego Jasia, / Czy powróci z wojny wraz (…)”. Melodię tę wskazał Wyspiański dołączając do wydania zapis nutowy jako „Motyw muzyki wiejskiej, kończący akt III”. [przypis redakcyjny]

[155]

ślipie — oczy. [przypis edytorski]

[156]

kwarantanna — tu przenośnie: długi okres czekania. [przypis redakcyjny]

[157]

z obrazu Bern-Dżonsa — popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833–1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. [przypis redakcyjny]

[158]

pałuba — jak chochoł, słomiana osłona krzewu, może być również upleciona z trzciny. [przypis redakcyjny]

[159]

adie (fr. adieu) — żegnaj, pożegnanie. [przypis redakcyjny]

[160]

pour passer le temps (fr.) — dla zabicia czasu. Kazimierz Tetmajer napisał oktawą poemat Pour passer le temps (Poezje, Seria III, 1898 r.). [przypis redakcyjny]

[161]

wciórności (gw.) — diabli (właściwie: wciornostki od: wciornostek: diabeł), użyte jako przekleństwo (bodaj to wciórności!: bodaj to diabli!), tu: zło, zły los. [przypis redakcyjny]

[162]

zabił ćwika — wprawił w zakłopotanie, sprawił kłopot. [przypis redakcyjny]

[163]

kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

[164]

tylo luda (gw.) — tyle ludzi. [przypis edytorski]

[165]

pon cosi trzy po trzy bają (gw.) — pan coś mówi trzy po trzy (tj. bez sensu). [przypis edytorski]

[166]

inksi (gw.) — inni. [przypis edytorski]

[167]

gody (daw., gw.) — święto; wesele. [przypis edytorski]

[168]

zaprośże — konstrukcja z partykułą -że wzmacniającą wymowę czasownika; znaczenie: zaproś koniecznie itp. [przypis edytorski]

[169]

przyjdze (gw.) — przyjdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą). [przypis edytorski]

[170]

jak mos wole (gw.) — jeśli masz wolę; jeśli chcesz. [przypis edytorski]

[171]

przydź (gw.) — przyjdź. [przypis edytorski]

[172]

Cy on nos tyz posłucha, bo to głucho psiajucha (gw.) — czy też on nas posłucha, bo to głucha psiajucha; psiajucha (psiakrew): gw. przekleństwo, przezwisko. [przypis edytorski]

Tekst: Wolne Lektury, domena publiczna lub wolna licencja. Spis treści i audiobook.

AKT I

SCENA I

CZEPIEC

DZIENNIKARZ

CZEPIEC

DZIENNIKARZ

CZEPIEC

DZIENNIKARZ

CZEPIEC

DZIENNIKARZ

CZEPIEC

DZIENNIKARZ

CZEPIEC

Sielanka, WieśDZIENNIKARZ

CZEPIEC

SCENA II

FlirtDZIENNIKARZ

ZOSIA

DZIENNIKARZ

ZOSIA

DZIENNIKARZ

ZOSIA

DZIENNIKARZ

ZOSIA

DZIENNIKARZ

ZOSIA

DZIENNIKARZ

SCENA III

HANECZKA

RADCZYNI

Chłop, Mieszczanin, Młodość, TaniecHANECZKA

RADCZYNI

ZOSIA

RADCZYNI

ZOSIA

RADCZYNI

HANECZKA

RADCZYNI

ZOSIA

RADCZYNI

ZOSIA

HANECZKA

RADCZYNI

SCENA IV

KLIMINA

RADCZYNI

KLIMINA

RADCZYNI

KLIMINA

RADCZYNI

KLIMINA

RADCZYNI

KLIMINA

RADCZYNI

Matka, StarośćKLIMINA

RADCZYNI

KLIMINA

SCENA V

TaniecZOSIA

KASPER

ZOSIA

KASPER

ZOSIA

KASPER

ZOSIA

KASPER

ZOSIA

KASPER

ZOSIA

KASPER

ZOSIA

SCENA VI

HANECZKA

JASIEK

HANECZKA

JASIEK

SCENA VII

Chłop, Kobieta, MieszczaninRADCZYNI

KLIMINA

RADCZYNI