- Literum
- Lektury szkolne
- Klasy 7–8
- Zemsta
- AKT CZWARTY
Zemsta · Aleksander Fredro
AKT CZWARTY
AKT CZWARTY
Sala w domu Cześnika. Oprócz drzwi bocznych jedne większe w głębi, po prawej stronie od kaplicy, stoły po obu stronach, na stole po prawej stronie kałamarz i co trzeba do pisania, butelka i para kieliszków, w głębi przybijają girlandy.
SCENA PIERWSZA
Cześnik, Dyndalski
Przy podniesieniu kurtyny Dyndalski stoi przy siedzącym Cześniku, trzymając dwie karabele, trzecią Cześnik ogląda podczas pierwszych wierszy. W głębi Śmigalski i Perełka.
CZEŚNIK
trzymając karabelę
Śmigalski odchodzi. Po krótkim milczeniu.
Hej, Perełka! waść mi jutro
1755Nie zaglądaj do blaszanki,
Bobym waści przypiekł grzanki[164],
Jutro sztukę pokaż światu:
Nie żałować, mocium panie,
Cynamonu i muszkatu[165],
1760I wszelkiego aromatu[166],
Aby było, jak należy.
Masz do ryby szafran[167] świeży
I bakalii[168] po dostatku —
Niechże będzie dobrze, bratku.
PEREŁKA
CZEŚNIK
PEREŁKA
na znak odchodzi
CZEŚNIK
po krótkim milczeniu, oglądając karabelę
DYNDALSKI
CZEŚNIK
oddając jedną, a biorąc drugą karabelę
DYNDALSKI
Ba!
CZEŚNIK
dobywając szabli
1785
He, he, he, Pani Barska[175]!
Pod Słonimem, Podhajcami,
Berdyczowem, Łomazami[176]
Dobrze mi się wysłużyła.
Inna też to sprawa była!
1790Młódź, acz dzielna, w boju dziarska,
Prym[177] dawała starszym w radzie,
Tak jak w poczet Bóg nas kładzie.
Ale teraz to się staje,
Że od kury mędrsze jaje.
po krótkim milczeniu
odmieniwszy szabli
Ej, to śmiga! — jakby wrosła —
Niejednego ona posła
Wykrzesała z kandydata[180];
1800Niejednemu pro memoria[181]
Gdzieś przy uchu napisała:
machając
«Jak się wznosi, ledwie błyśnie —
Oddaj się Bogu, jak świśnie!»
SCENA DRUGA
Cześnik, Papkin
Dyndalski pomógłszy przypasać karabelę Cześnikowi, odchodzi w drzwi lewe.
CZEŚNIK
Jesteś przecie…
PAPKIN
kapelusz na bakier, ale włosy i suknie trochę w nieładzie
nalewa sobie i pije
Toż mu pieprzu w nos natarłem,
Aż mu urósł na trzy piędzie!
CZEŚNIK
Toż to teraz pływać będzie!
PAPKIN
CZEŚNIK
Jak ten nequam[182] ostro kłamie!
Lecz cóż Rejent? będęż wiedzieć? —
PAPKIN
CZEŚNIK
jakby do siebie
Otruł pewnie…
PAPKIN
Jak to? co to?
CZEŚNIK
Nie, nie…
PAPKIN
Ale…
CZEŚNIK
PAPKIN
Otruł, mówisz?
CZEŚNIK
Z tą niecnotą
Nie ma żartu, mocium panie.
PAPKIN
Mnie bez tego… coś tu pali.
CZEŚNIK
Milczenie.
A tam co? głuchoniemy?
Papkin osłupiały, nie patrząc się, oddaje list.
Aha! z listu się dowiemy.
czyta
Co, co, co, co!
prędko
postępując w największej złości ku Papkinowi, za każdym krokiem krzyczy „co!”, jakby nie mógł słów znaleźć
Papkin cofa się aż za stolik, po lewej stronie stojący.
Co, co, co, co!
PAPKIN
To, to, to, to!
CZEŚNIK
Podstolina…
PAPKIN
płaczliwie sens kończąc
Nam skrewiła[184].
CZEŚNIK
PAPKIN
jak wyżej
…zabłądziła.
CZEŚNIK
Do Rejenta… do Rejenta?
I chce… chce pójść…
PAPKIN
truchlejąc
…za Wacława.
CZEŚNIK
1845
I tyś milczał, ćmo przeklęta!…
Ale krótka będzie sprawa…
O płci zdradna! czci niewarta!
Obyś była jak ta karta
W moim ręku teraz cała.
mnąc list
PAPKIN
wpadając w mowę, na stronie
Z pyszna by się miała!
CZEŚNIK
Utarłbym cię w proch z kretesem —
Ale czasu nie chcę tracić.
Do weselnej sarabandy[185]
1855Muszę skrzypka im zapłacić —
Niech im zagra, a od ucha!
Aż się Rejent w kółko zwinie!
Pozna szlachcic po festynie[186],
Jak się panu w kaszę dmucha[187]!
1860Hola, ciury[188]! Hej, dworzanie!
Dalej za mną, mocium panie!
wychodzi środkowymi drzwiami
SCENA TRZECIA
Papkin, później Dyndalski.
PAPKIN
po długim milczeniu krzywi się, potem macając się po brzuchu
Tu coś boli. — Oj! aj! piecze —
Ach, to wino! takie męty!
O zbrodniarzu! O przeklęty!
1865Taką piękną niszczysz różę!
Dyndalski wychodzi z drzwi lewych.
Ach, Dyndalsiu, cny człowiecze!
Ach, powiedzcie, czy być może?
DYNDALSKI
Co, czy może?
PAPKIN
DYNDALSKI
Ej, gdzie znowu!
PAPKIN
Nie wierzycie?
DYNDALSKI
PAPKIN
Nic nie będzie zatem złego?
DYNDALSKI
Ej, nie.
PAPKIN
Cześnik mówił przecie…
DYNDALSKI
Pan, SługaHa, to znowu co innego.
1880Jaśnie panu wszystko w świecie
Tak jest znane, jakby komu,
Mój paniczu, w własnym domu.
Otruł! — proszę! — co za psota!
PAPKIN
DYNDALSKI
Ha!
zażywa
Po księdza posłać trzeba —
wychodząc w drzwi środkowe
Proszę, proszę, to niecnota!
SCENA CZWARTA
PAPKIN
rzucając się na krzesło
Umrzeć, umrzeć! Wielkie nieba!
po krótkim milczeniu
1890
Testament, TruciznaLecz gdzież była moja głowa!
Jam go beształ[189], mieszał z błotem,
On traktament[190] miał dać potem;
I ten pośpiech jego wielki,
Z jakim wziął się do butelki,
1895Z jakim nalał lampkę całą.
Jeszcze że mi było mało! —
Tak, połknąłem, mam truciznę,
Już się z tego nie wyśliznę,
Więc testament mój ułożę —
z płaczem nieprzesadzonym
Papkin, ocierając często z łez oczy, pisze czas jakiś.
SCENA PIĄTA
Papkin, Cześnik, Dyndalski
CZEŚNIK
Hola, hola, nie tak zrobię —
Wszystko to są z mydła bańki —
1905Lepszą zemstę przysposobię,
Ale trzeba zażyć z mańki[192].
Bylem syna dostał w siatkę,
Mam dla niego dobrą klatkę;
A tatulem się nie straszę,
1910Potem o tem…
do Papkina
Puszczaj wasze.
PAPKIN
nie oglądając się
Ja testament teraz piszę.
CZEŚNIK
Niechże o tym już nie słyszę,
Bo do czubków[193] odwieźć każę.
PAPKIN
Papkin przenosi się do stolika, po lewej stronie będącego.
CZEŚNIK
do Dyndalskiego
Siadaj waść tu — zmaczaj pióro,
Będziesz pisał po mym słowie[195].
DYNDALSKI
Stawiam tytle[196] niezbyt skoro.
CZEŚNIK
DYNDALSKI
usiadłszy bokiem do widzów naprzeciwko Cześnika i wkładając okulary
Bogu dzięki!
CZEŚNIK
DYNDALSKI
O! o!
CZEŚNIK
No, cóż: o, o — ?
DYNDALSKI
podnosząc się
Jaśnie
Panie, wszak to despekt[197] dla niej.
CZEŚNIK
Dyndalski siada wyprostowany na brzeżku krzesła i macza pióro, Papkin w ciągu tej sceny pisze, czasem wstaje, przechodzi się w głębi, macza pióro u stolika, przy którym Cześnik siedzi, znowu siada, ciągle płacząc, wszakże bez przesady.
CZEŚNIK
po krótkim myśleniu
Tylko że to, mocium panie,
Aby udać, trzeba sztuki.
Owe brednie, banialuki,
1935To miłosne świegotanie…
myśli
Jak tu zacząć, mocium panie?
DYNDALSKI
podnosząc się
Cnym afektem ulubiony…
CZEŚNIK
O… o… o… o!… Jak od żony —
A tu trzeba pół, ćwierć słowa,
1940Ni tak, ni siak — niby owa:
«I chciałabym, i boję się».
O! — już wiesz — no! — na tym sztuka…
Lecz nie waści w tym nauka.
Pisz waść:
nuci
nuci dyktując
Bardzo proszę.
pokazując palcem na pismo
Co to jest?
DYNDALSKI
podnosząc się, jak to za każdą razą, kiedy mówi do Cześnika
«B».
CZEŚNIK
To?
DYNDALSKI
CZEŚNIK
przez stół patrząc
«B»? — to kreska — gdzież dwa brzuszki?
DYNDALSKI
Jeden w spodzie, drugi w górze.
CZEŚNIK
Tu Papkin nachyla się przez Cześnika, chcąc zmaczać pióro, ten go odtrąca mówiąc co niżej, potem prowadzi go oczyma aż na miejsce.
Czy go!…
Papkin odtrącony odchodzi, przystępując z tyłu do stolika stąpa na nogę Dyndalskiemu.
DYNDALSKI
Ta, bo!
CZEŚNIK
przypatrując się pismu
dyktuje
Bardzo proszę… mocium panie…
Mocium panie… me wezwanie…
Mocium panie, wziąć w sposobie,
Mocium panie… wziąć w sposobie,
1965Jako ufność ku osobie…
Mocium panie, waszmość pana;
Która, lubo mało znana…
Która, lubo mało znana…
pokazując palcem
Cóż to jest?
DYNDALSKI
CZEŚNIK
Dyndalski obciera pot aż po karku.
No! jak tam było?
DYNDALSKI
czyta
CZEŚNIK
wyrywa i drze papier
Niech cię czarci chwycą
Z taką pustą mózgownicą!
«Mocium panie» — cymbał pisze!
DYNDALSKI
Jaśnie pana własne słowo.
CZEŚNIK
DYNDALSKI
chcąc zbierać kawałki
Z tych kawałków trudno będzie.
CZEŚNIK
DYNDALSKI
Siadam.
CZEŚNIK
I powtarzaj.
dyktuje
Bardzo proszę,
Moć…
zatyka sobie usta
DYNDALSKI
powtarzając napisane
CZEŚNIK
zrywając się
PAPKIN
obojętnie
CZEŚNIK
Co? ów młody?
Komisarzem co się mienił?
PAPKIN
Nie inaczej.
CZEŚNIK
PAPKIN
obojętnie
Abym milczał, dał to złoto.
CZEŚNIK
biorąc się za głowę
O dla Boga! ty niecnoto!
PAPKIN
rzucając sakiewkę na ziemię
Cóż ten kruszec w takiej porze!
CZEŚNIK
Milcz mi, wasze!
PAPKIN
Kiedy Dyndalski chce podnieść sakiewkę, Papkin go uprzedza, kończąc mowę.
Chyba tylko do kieszeni.
CZEŚNIK
Cicho, cicho, bez hałasu.
Teraz na to nie ma czasu —
Ale jakem szlachcic prawy,
2025Zdasz mi poczet[204] z twojej sprawy.
do Dyndalskiego
DYNDALSKI
Dokumentnie.
CZEŚNIK
DYNDALSKI
Ależ despekt, jaśnie panie,
Tak postąpić jakby z ciurą.
CZEŚNIK
chce odejść
PAPKIN
zastępując drogę
Cześniku.
CZEŚNIK
Cóż?
PAPKIN
podając pióro
Jako świadek.
CZEŚNIK
odchodzi z Dyndalskim w drzwi środkowe
PAPKIN
sam, powtarzając
«Idź do kata!»
Samolubstwo, Obraz świataWdzięczność ludzi, wielkość świata —
Każdy siebie ma na względzie
A drugiego za narzędzie.
2055Póki dobre — cacko, złoto;
Jak zepsute — ruszaj w błoto.
SCENA SZÓSTA
Papkin, Klara z drzwi prawych.
PAPKIN
KLARA
Cóż się stało?
PAPKIN
Już nie żyję. —
Byłbym przywiózł krokodyla,
2065Byłbym zyskał twoją rękę;
Lecz ostatnia przyszła chwila,
Dziś rycerską kończę mękę.
KLARA
na stronie
Stracił zmysły do ostatka.
PAPKIN
czyta, łzy często ocierając
TestamentJa, Józef Papkin, syn mego ojca Jana Papkina…
czule
Jana, Jana — Jan mu było
czyta
Będąc zupełnie zdrów na ciele i umyśle, ale nie mogąc wiedzieć, kiedy umrę…
Oczywiście.
bo jestem otruty przez rejenta Milczka w lampce wina…
W lampce wina
robię ten testament, czyli ostatnie rozporządzenie mojego ruchomego i nieruchomego majątku. Nieruchomym rozporządzać nie mogę, bo żadnego nie mam…
Ruchomości zaś rozdaję. — Tej, którąm zawsze kochał, czcił, szanował i ubóstwiał[209], Jaśnie Wielmożnej Klarze Raptusiewiczównie, starościance zakroczymskiej, daruję angielską gitarę i rzadką kolekcyję motyli, będącą teraz w zastawie. — Artemizę…
Cześnikowi dać ją chciałem,
Ale teraz przemazałem.
Artemizę dostanie najdzielniejszy rycerz w Europie, pod warunkiem, aby pomnik postawił na mym grobie. — Z resztą ruchomości chcę być pochowany ociera łzy. — JW. Cześnika zaś i JW. Starościankę, jako egzekutorów[210] testamentu, suplikuję, aby moje wszystkie długi, jakie się tylko pokażą, nie płacili, gdyż chcę przez to braciom moim różnego stanu i wyznania zostawić po sobie pamiątkę.
Józef Papkin
SCENA SIÓDMA
Papkin, Klara, Wacław z drzwi lewych.
WACŁAW
Klaro, Klaro, co się dzieje!
Los nas ściga nazbyt srogo —
Wszystkie drogie nam nadzieje
2085W jednej chwili przepaść mogą.
KLARA
Mów ostrożnie.
WACŁAW
spojrzawszy na Papkina
KLARA
Przebóg!
WACŁAW
KLARA
Ach, Wacławie, nie mam władzy
Mówić, radzić w tej potrzebie,
Bo truchleję tu o ciebie. —
Ach, ty nie znasz mego stryja!
2100W porywczości nie ma granic.
WACŁAW
Nie lękaj się nadaremnie:
Komisarza wszak zna we mnie.
PAPKIN
obojętnie
O, komisarz teraz za nic.
WACŁAW
Więc zdradziłeś?…
PAPKIN
WACŁAW
A, niegodny!…
KLARA
wstrzymując go
O, mój drogi,
Nie powiększaj mojej trwogi.
WACŁAW
Niech przynajmniej go ukarzę.
KLARA
PAPKIN
Śmierć, OdwagaKto już w grobie jedną nogą,
Na tym groźby nic nie mogą.
WACŁAW
Co on mówi?
KLARA
PAPKIN
KLARA
Jeszczeż[215] mało to dla ciebie!
WACŁAW
Lecz jak będzie?…
KLARA
w trwodze
Dziś napiszę.
WACŁAW
Dziś wieczorem…
KLARA
WACŁAW
To, com mówił…
KLARA
prosząc
Potem, potem.
WACŁAW
idąc ku drzwiom lewym
Idę teraz, lecz z powrotem…
SCENA ÓSMA
Klara, Papkin, Wacław, Cześnik, Dyndalski, hajduki z różnych stron.
CZEŚNIK
WACŁAW
I cóż złego mi się stanie?
Widzę dużo przeciwnika,
Lecz nie myślcie, że się boję. —
do Cześnika
Jeśliś zbójca — masz mię, stoję.
2135Ale jeśliś człowiek prawy,
Jaką taką daj szablinę —
W Bogu wiara, że nie zginę.
MałżeństwoCZEŚNIK
Lubię, chłopcze, żeś mi żwawy —
Lecz nie o tym teraz mowa,
2140Daj więc baczność[217] na me słowa:
Rejent wykradł narzeczonę
I chce tobie dać za żonę;
Miałby tryumf w tym sposobie,
Lecz ja umiem radzić sobie —
2145Lub do turmy[218] pójdziesz na dno,
Gdzie, że siedzisz, ciężko zgadną,
Albo — rękę oddasz Klarze. —
A jeżeli Starościanka
Pójść nie zechce do ołtarza,
2150Jest tu druga jej bratanka,
Tej za ciebie pójść rozkażę. —
Podstolinie grochowianka[220],
Rejentowi tęga fimfa,
2155A mnie zemsta doskonała —
Tak się skończy sprawa cała.
Milczenie.
WACŁAW
Ale…
CZEŚNIK
Tutaj nie ma ale.
WACŁAW
Zaraz…
CZEŚNIK
WACŁAW
do Klary
Mamyż wierzyć?
KLARA
Ha, to wierzmy. —
do Cześnika
Ślub brać dziś?
CZEŚNIK
Dziś.
Klara obraca się ku Wacławowi jakby o odpowiedź.
WACŁAW
CZEŚNIK
Zatem rękę daj dziewicy —
Nie od tego, widzę, ona.
Pleban czeka już w kaplicy
Dalej żwawo.
na stronie
Odchodzą do kaplicy.
PAPKIN
testament w ręku
Odchodzą do kaplicy.
SCENA DZIEWIĄTA
DYNDALSKI
zbierając kawałki swojego pisma
Jak co sobie ubrda[221] w głowie,
2175To i klinem nie wybije.
Żebym pisał, co się zowie,
Jak już długo z Bogiem żyję,
Tegom jeszcze nie powiedział;
Grzechem prezumpcyja[222] taka —
2180Ale jednak rad bym wiedział,
Co on sobie — tylko proszę —
Mógł do tego «B» upatrzyć?
Co nie staje tej literze?
2185Czy brak w kształcie, czy brak w mierze?
Ot, krzyż Pański, a ja znoszę.
siada i składa kawałki
SCENA DZIESIĄTA
Dyndalski, Rejent
Rejent wchodzi, oglądając się na wszystkie strony.
REJENT
kładąc rękę na ramieniu Dyndalskiego, który go nie widział
Dobry wieczór, panie bracie.
Cóż to, dżumę w zamku macie?
Żywej duszy. — Nie ma komu
2190Odpowiedzieć, pan czy w domu.
DYNDALSKI
Jest, do usług.
REJENT
PojedynekRzecz ciekawa.
Cześnik wyzwał mnie na rękę[226]:
Acz nie moja to zabawa,
2195Rzekłem jednak: wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.
I wyszedłem, i czekałem,
Tak, czekałem nadaremnie.
Może wróżył zbyt zuchwale,
2200Że mu Rejent nie dotrzyma?
Ale Rejent był na dziale[227],
Zucha tylko jeszcze nié ma.
DYNDALSKI
GŁOSY W KAPLICY
Wiwat! wiwat! Państwo młodzi!
REJENT
Któż wesele tu obchodzi?
DYNDALSKI
Rejentowicz.
REJENT
jak oparzony
CZEŚNIK
za sceną
wychodząc
Już kaducznie przeszła czwarta.
SCENA JEDENASTA
Rejent, Cześnik
Cześnik przyszedłszy na przód sceny spostrzega Rejenta, staje jak wryty. Rejent kłania się nisko. Czas milczenia, oko w oko patrzą. Cześnik chwyta za szablę, to samo i Rejent. Czas jakiś zastanowienia. Cześnik zdaje się walczyć z sobą. Dyndalski wybiega do kaplicy.
CZEŚNIK
na stronie
Dom, Gość, Gospodarz, ObyczajeNie wódź mnie na pokuszenie,
2215Ojców moich wielki Boże!
Wszak gdy wstąpił w progi moje,
Włos mu z głowy spaść nie może.
Odpasuje i rzuca karabelę na stół. Rejent zawiesza czapkę na rękojeści swojej szabli.
Czego żądasz?
REJENT
Mego syna.
CZEŚNIK
REJENT
wstrzymując się
To… za wiele…
CZEŚNIK
Co za wiele? —
2225Tyś mi ukradł moją wdowę,
By ją zmienić na synowę —
Jam zatrzymał twego syna,
By mu sprawić tu wesele —
Masz więc byka za indyka.
SCENA DWUNASTA
Ciż sami, Klara, Wacław, Papkin, Dyndalski, dworzanie, kobiety, wszyscy z bukietami wychodzą z kaplicy.
WACŁAW
KLARA
Ach, mój stryju,
Niech się skończy ta zawiłość!
WACŁAW
klękając
Przebacz, ojcze, i wzajemną
Pobłogosław naszą miłość!
REJENT
SCENA TRZYNASTA
Ciż sami, Podstolina
MałżeństwoPODSTOLINA
Mamże wierzyć, co się dzieje,
Wacław z Klarą —
REJENT
na stronie
Oszaleję!
PODSTOLINA
REJENT
na stronie
Dwa majątki — kąsek gładki —
Coś stryjowi żal tej gratki[233].
CZEŚNIK
na stronie
PODSTOLINA
Ale przez to dziś nie tracę:
U Rejenta sto tysięcy…
KLARA
Nie — ja z mego to zapłacę.
Podstolina przechodzi na prawą stronę.
KLARA
do Rejenta
klęka z Wacławem, któremu podaje prawą rękę
REJENT
Niech się dzieje wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.
daje krzyżyk i podnosi klęczących
PAPKIN
do Wacława
na znak potakujący — do Cześnika
Teraz wzywam waszmość pana!
Każ nam przynieść roztruchana[234],
Niech nam zagrzmią i fanfary[235],
Wypijemy pierwszej pary!
przechodzi na lewą stronę i drze testament
CZEŚNIK
podając rękę Rejentowi
Mocium panie, z nami zgoda.
Rejent przyjmuje rękę z niskim ukłonem.
WSZYSCY
Zgoda! zgoda!
WACŁAW
wstąpiwszy na środek tak, że Klara po jego prawej, podaje rękę Cześnikowi, on zaś ojcu po lewej, i posuwając się na przód sceny[236]
Strona 1 z 1 · 100% utworu
Tekst: Wolne Lektury, domena publiczna lub wolna licencja. Spis treści i audiobook.