Wesele · Stanisław Wyspiański

AKT III

ok. 35 min czytaniaChłop Szlachcic Poeta Sen Marzenie

AKT III

SCENA I

Gospodarz

Chodzi tam i sam; zatrzaskując zamyka to jedne, to drugie drzwi, które ktoś od zewnątrz otworzy; wreszcie znużony położył się na zestawionych krzesłach, drzemiący. Pokój jest ciemny.

Wszystko już odtąd mówione półgłosem.

SCENA II

Gospodarz, Poeta, Nos, Pan Młody, Gospodyni, Panna Młoda

POETA

Spił sie, no!

GOSPODARZ

Zwyczajna rzecz:

Polakpowinien mieć polski łeb

3045

i do szabli, i do szklanki

— a tymczasem usnął kiep.

NOS

Do szklanki i do kochanki —

— chociaż nie — chociaż nie; —

rzecz mi się inaczej widzi,

3050

coś mnie tak pod sercem rwie,

może z tego będzie co; —

wino, wódka — to nie to,

czynnik główny: …miecz.

GOSPODARZ

BrońMiecz — miecz, czynnik główny miecz.

POETA

3055

Dziwna rzecz — dziwna rzecz;

połóżcie go spać.

PAN MŁODY

Szarpie sie.

NOS

Widzi mi się, jestem w lesie;

uciekają drzewa precz….

PAN MŁODY

3060

Czy cię nudzi [384]?

NOS

NudaWszystko nudzi,

wszystko mi się przykrzy już;

koło serca mi się studzi,

odleciał mnie Anioł stróż;

3065

ino [385] mi się widzi las

i te drzewa lecą precz:

wszystko hula: has, has, has.

PANNA MŁODA

To sie spił.

POETA

Ciekawa rzecz.

GOSPODARZ

3070

Wszystko zawsze jest ciekawe,

wszystko interesujące.

PAN MŁODY

Własny ton, muzyka duszy;

ton, przez który dusza krzyczy.

POETA

Ciszej — czegoś sobie życzy.

NOS

3075

Kapkę wina, w gardle suszy.

POETA

Masz —

Artysta, Poeta, SztukaNOS

do Poety

Znam, znam: evviva l'arte[386],

życie nasze nic niewarte:

kult Bachusa i Astarte [387].

3080

Ha! trza znosić Fata, Los,

konsekwentnie próżny trzos [388];

o Wielkościach darmo śnić,

trzeba żyć, trzeba żyć. —

Bonaparte, ten miał nos.

GOSPODARZ

ze swego miejsca

3085

PijaństwoGdzieżeś ty się tak uwinoł,

ledwo drugi dzień wesela,

jużeś powalony z nóg.

Chłop, Pozycja społeczna, SzlachcicNOS

Chciałem, żebym w tłumie zginął,

żeby się tak zniwelować [389],

3090

zanurzyć się po szczyt głowy

w ten świat zdrowy;

indywidualność zdusić,

do prostoty się przymusić,

ale cóż, kiedy natura

3095

rozśpiewała moją duszę;

mimo żem chciał się pogłębić,

Choroba, Melancholia, Pijaństwo, Próżnośćna plan pierwszy wstąpić muszę —

czuję! psiakrew, serce czuję…

POETA

Nie żarty, choroba serca;

3100

po cóż pijesz?

PAN MŁODY

Niebezpieczno,

ach, to już prawie szaleństwo.

GOSPODARZ

mrucząc

…A jednak i to… męczeństwo:

żyć z tą pustką w duszy wieczną.

NOS

3105

Piję, piję, bo ja muszę,

bo jak piję, to mnie kłuje;

wtedy w piersi serce czuję,

strasznie wiele odgaduję:

tak po polsku coś miarkuję

3110

szumi las, huczy las:

has, has, has.

Chopin gdyby jeszcze żył [390],

toby pił —

has, has, has,

3115

szumi las, huczy las.

POETA

Połóżże się na kanapie,

jak się wyśpisz, pójdziesz w tan.

NOS

Chłop, Szlachcic, TaniecTańcowałem z Morawianką,

nikt jej nie chciał w taniec brać,

3120

przecie mnie na litość stać:

ona chłopka, a ja pan,

jak się prześpię, niech poczeka.

GOSPODARZ

majacząc

Sen — sen: — niech poczeka tam;…

długa droga i daleka,

3125

jedzie drogą wielki pan…

POETA

do brata

Coś się marzy — — ?

GOSPODARZ

I ja śpiący.

GOSPODYNI

do męża

Podź na łóżko, zgotowione [391].

GOSPODARZ

Nie — zostanę tu w fotelu.

ku Nosowi

3130

PrzyjaźńHe, dobranoc, przyjacielu,

tych prawdziwych już niewielu.

Pijaństwo, PocałunekNOS

układa się na sofie; do Pana Młodego

Całowałem Morawiankę [392],

a trzymałem flaszkę w łapie;

flaszka mi się przechyliła

3135

i czuję, że wino kapie;

szkoda wina; — w tym przyczyna,

że trzymałem flaszkę w łapie;

chciałem wyjąć korek, a tu

korek coraz na spód idzie;

3140

myślę sobie, daj go katu,

wyciągnę korek za włos,

za włos długi Morawianki,

a ona poszła po szklanki;

no, ale się jakoś stało,

3145

że wypiłem flaszkę całą

i… musiałem wypić włos!

i to mnie tak rozmarzyło,

żem się kochać począł naraz —

chcę całować drugi raz

3150

i tutaj nowy ambaras,

bom runął jak, jak — jak głaz.

PAN MŁODY

Pamiętaj na drugi raz:

wprzód całować, potem pić.

POETA

Wprzódy zmarnieć, potem żyć.

GOSPODYNI

3155

A podźcie juz, niechże śpiom.

NOS

Tom te rom tom, tom, tom, tom…

PANNA MŁODA

Ostawcie ich, podźcie już.

PAN MŁODY

My jeno znamy połowę

3160

o sobie — któż resztę wie — — ?

POETA

SenGdzie to człowiek chadza w śnie:

straszno tam, tutaj źle;

prawie co dzień myślę o tem:

jak to długo może trwać — ?

NOS

3165

Na ten temat myślę co dzień;

jak się wyśpię, powiem mowę —

chce mi się okrutnie spać,

najlepiej na ten temat śpię.

PAN MŁODY

Całe ciało zlane potem.

POETA

3170

Trza mu suknie insze [393] wdziać.

NOS

Czas, Przemijanie, WinoWieczność — czy tak rozumiecie — ?

Nieskończoność — hej, gdzieś, hej —

ty mi, panno, wina lej;

spłyniem, inni po nas przyjdą.

GOSPODARZ

3175

Czy oni już raz stąd wyjdą!

Nie tłuczcie się — ruszaj tam,

chcę mieć spokój, chcę być sam.

NOS

Czas, Kondycja ludzka, PrzemijanieSpłyniem, inni po nas przyjdą;

uciekajcie, kysz, a kysz —

3180

après nous le déluge[394].

Nos zasypia na sofie, Gospodarz na fotelu i krzesłach i tak już śpiący obaj pozostają.

SCENA III

Chłop, Muzyka, WeseleCzepiec, Muzykant we drzwiach wejściowych

CZEPIEC

Durny gajdusie [395],

piniądze tobyś chcioł brać [396]?!

MUZYKANT

Nie gawędźcie, gospodorzu,

połóżcie się spać;

3185

niech se potańcują inni.

CZEPIEC

Psiekwie — mieście grać powinni [397];

to mnie kazujecie [398] leżeć,

jagem wom zesypoł [399] piniądze. —

Patrzyć! — jak wom pyski spiere [400].

3190

Będziecie czy nie będziecie grać — ?

MUZYKANT

Nie gawędźcie [401], gospodorzu,

połóżcie się spać;

niech se potańcują inni.

CZEPIEC

Psiekwie — mieście grać powinni [402].

MUZYKANT

3195

Szóstkeście dali [403],

juześmy wom przegrali;

niech se potańcują inni.

CZEPIEC

Psiekwie — mieście grać powinni.

SCENA IV

Czepiec, Czepcowa

CZEPCOWA

Dejze [404] pokój —

3200

cóz ci ta o głupie granie;

zastępujesz ta komu.

CZEPIEC

Następ [405] — jo im sprawie lanie.

CZEPCOWA

Pojdze [406] do dom, boś ochlany.

CZEPIEC

Caf się [407], babo — jo pijany?

3205

Szuruj [408] do domu!

Skrzypkowie, jo mom rękę silno,

moze wicie [409] — po dobroci.

CZEPCOWA

O cóz to ci — o cóz to ci?

CZEPIEC

Następ, ja im sprawie lanie.

CZEPCOWA

3210

Dejze pokój.

CZEPIEC

Psie gazdonie [410],

pokil [411] mówię po dobroci.

SCENA V

Czepcowa, Gospodyni

CZEPCOWA

Was [412] ta śpi.

GOSPODYNI

Mój ta śpi.

GOSPODYNI

Niech sie ta pocieszom z młodu.

CZEPCOWA

Młodość, StarośćJuści [413], ino tylecka [414] człowieka,

co sie nawesołuje z młodu;

późni [415] ino cięgiem [416] narzeka:

3220

tego szkoda, tego szkoda…

GOSPODYNI

Tak ta, jak ta, jak sie co da.

CZEPCOWA

Ale piknie [417] sie odbywo.

Chłop, MieszczaninIno [418] to miastowe państwo

patrzy sie, patrzy, a poziwo [419];

3225

widać to niewyspane cy [420] jakie;

poziwo, a nie odydzie [421];

widać im sie szyćko [422] udało [423]; —

a naprzyjezdzało niemało.

GOSPODYNI

Tylo ozrywki w cały bidzie [424].

SCENA VI

Rachel, Poeta

Flirt, Kobieta, Literat, Poeta, Poezja, SztukaRACHEL

3230

Ach, panie, jak to piękna dla pana

chwila — ja panu oddana;

a że to tak przemija

i ani się pan coraz zbliża,

ani ja, bo ja wciąż nieśmiała.

POETA

3235

Pani by tam stała i stała

na tym wichrze…

RACHEL

A, ten pęd; a potem te głosy coraz cichsze —

coraz dalsze — i ta muzyka bliska,

i te wszystkie na sadzie zjawiska,

3240

którem ja widziała —

a że to tak przemija;

że my się rozejdziemy

że się wzajem zapomniemy,

to jest, pan mnie zapomni,

3245

i jak się Rachel oprzytomni,

to będzie marzyć

i może będzie smutna.

POETA

To będzie pani kontenta [425],

że myśl tak upornie [426] zajęta

3250

smutkiem — a Smutek to Piękno.

RACHEL

A jak struny sie jakie rozpękną

i zacznie grać ten żal.

POETA

Wtedy pani weźmie szal

i przystanie jak Polymnia w ogrodzie [427],

3255

i pomyśli — — jaki krój jest w modzie,

jak się ubrać, mając pójść na bal

lub do koncertowych sal,

a tam — to się spotkamy.

RACHEL

No a cóż ten serdeczny żal

3260

i ta na moim czole chmura — ?

POETA

A od czegóż jest literatura ?

to wejdzie w sztukę;

w jakiejkolwiek formie, ale wejdzie:

czy jako sonet, czy liryka,

3265

czy feleton powieści [428].

RACHEL

A moja muzyka

serca — prawie miłość do pana

najszczersza — — ?

POETA

Ta będzie najszczerzej oddana,

3270

co do wiersza [429].

SCENA VII

Haneczka, Pan Młody

Chłop, Kłamstwo, Kobieta, Poeta, SzlachcicHANECZKA

Dziękuję ci, panie bratku,

tak mi dobrze było tańcować.

PAN MŁODY

Dobrze, kwiatku?

HANECZKA

Jakem sie zaczęła kręcić

3275

tak w kółeczko, tak w kółeczko,

takem i chciała pocałować

drużbę.

PAN MŁODY

Dziecko?!

HANECZKA

Pocałunek, PoetaNo a wy, to sie całujecie

3280

nie jak dzieci.

PAN MŁODY

My jako poeci,

to nam, to niby uchodzi,

to się inaczej rozumie.

HANECZKA

A ja to w sobie zatłumię?

3285

PocałunekNiechże przecie sie wyszumię

w czułości dla tych Krakusów.

PAN MŁODY

Wszystko dobrze, prócz całusów

HANECZKA

Całus nie jest żadną stratą.

PAN MŁODY

Drużbowie za głupi na to.

HANECZKA

3290

To tak mówisz na ostatku!

PAN MŁODY

Nie trza, kwiatku!

SCENA VIII

Poeta, Maryna

MARYNA

Pięknieję w tej samotności;

pan już, widzę, przypiął skrzydła,

3295

pan już upoetyzował chwilę

i dom cały, wesele i gości.

POETA

Tak — już wszelakie straszydła,

cały raj fantastyczności

zimaginowałem żywy.

MARYNA

3300

No i stał się pan szczęśliwy,

miarkując talentu tyle;

a my co — my nie poeci; —

czy nie uważa pan, że nad nas leci

jakaś kaskada czułości,

3305

że się nam na oczach świeci,

jakbyśmy już coś widzieli — ?

POETA

Może, to może być,

że staliście się anieli [430]

przez tę noc nieprzespaną,

3310

przetańczoną, przegraną

a dalej co — ?

MARYNA

Myślę właśnie,

co dalej z anielstwem począć —

że do wozu się koniki zaprzągnie,

3315

my siądziemy — lokaj trzaśnie

z bicza — i wszystko…

POETA

Jak z bicza trzask zgaśnie.

MARYNA

No ale któż

ten ton tak wysoki uciągnie??

3320

Chłop, PatriotaTam poza mną, jak stałam

przy skrzypku — wysłuchałam:

mówili o Polsce chłopi

i mówili wcale rozsądnie i szczerze:

że tego, tamtego trzeba bić,

3325

że się nie trzeba dać, że trzeba jakoś żyć,

że dłużej tak nie może trwać,

i, wie pan — jakoś temu wierzę,

że to było rozsądnie i szczerze.

POETA

Że jakby przyszło do czego…

MARYNA

3330

Kiedy!?

POETA

Bo po co się to ciągle skarżyć biedy:

po co myśleć.

MARYNA

Rzeczywiście, po co —

POETA

A za popędem idąc…

MARYNA

3335

Jak kto! —

POETA

Oni i my — my i oni,

na wyścigi — kto kogo przegoni!

MARYNA

A pan na Pegazie na chmurze.

Mnie się zdaje — że coś jest…

POETA

3340

Tam?!

MARYNA

Tam — tu! — w całej polskiej naturze

przemiana.

POETA

Obserwacja?

MARYNA

Ja wróżę.

Poeta, Błądzenie, Szaleństwo, ŁzyPOETA

3345

Ach, wierzę pani, i ja też przemieniony,

a jeszcze sobie nie wierzę

i choć wszystko pani mówię szczerze,

to przed sobą prawdę własną kryję

i we mgle jakowejś żyję.

3350

Tyle się podłości i głupoty

koło mnie wlokło jak psów,

czepiało się moich rąk,

czepiało się moich nóg;

z tylum już zawracał [431] dróg

3355

dla mgieł, dla nocy, ciemności!

Oszaleć — bo wszędy [432] czuję

ten ustrój poetyczności

i wszystko we mnie tańcuje:

mgły i smutek, i podłości —

3360

i na skrzydłach mi cięży

ciężar jakby cudzych łez:

ktoś płacze

i łzy się do mojej duszy

czepiły — skrzydeł nie ruszy

3365

mój Duch, bo spętany.

Słyszałem, jakby gdzieś nad nami

w górze, czy u stropów, czy chmur,

ktoś rzewnymi płakał łzami.

MARYNA

Co panu jest, co panu jest,

3370

niech pan idzie ochłonąć na dworze,

na wichrze.

POETA

Tam! tam gorze

jeszcze więcej — tam mnie porywa

ten sad, gdzie drzewa ogromnieją

3375

i ponurość się rodzi straszliwa

z krzewów i pni, i liści — co rdzewieją

w ciemni, jak majaki

spokojnych Słowiańskich Bogów.

MARYNA

— A, prawda się jak oliwa

3380

zbiera; — cóż to pana boli?

myśl — ?

POETA

Poeta, Konflikt wewnętrzny, CierpienieTa myśl mnie boli: —

jest ktoś, co mnie wiąże do roli,

i ktoś, co mnie od roli odrywa;

3385

jest ktoś, co mi skrzydła rozwija,

i ktoś, co mi skrzydła pęta;

jest ktoś, co mi oczy zakrywa,

i ktoś, co światło ciska;

jest jakaś ręka święta

3390

i jest dłoń inna, przeklęta;

jest Szczęście, co się ze mną mija,

i Nieszczęście, które mnie tuli.

MARYNA

Że to pan wszystko tak pamięta,

że pan tym wszystkim tak się czuli.

SCENA IX

Czepiec, Kuba

CZEPIEC

3395

Pódzies, smyku! pódzies, zdybiu [433]!

KUBA

Dejciez [434] pokój, panie wójcie.

CZEPIEC

Nie kręć się tu pod nogami,

tu starszeństwo ino [435] sami.

KUBA

A jo [436] coś wim [437] i pedziołbym [438],

3400

żebyście się nie ciskali.

CZEPIEC

Co…?

KUBA

Wy macie pójść kajś [439] z nim.

tu wskazuje Gospodarza

CZEPIEC

wskazując

Z tym…

KUBA

wskazując

Co śpi.

CZEPIEC

3405

Ka [440]?

KUBA

Na Moskali!

CZEPIEC

Co, ja z nim, z tym, co śpi — — ?!

KUBA

Cyt, jemu sie cosik śni;

był u niego jakiś pon [441],

3410

bary mioł [442] jak chlebny piec [443].

CZEPIEC

Jakiś bardzo znakomity pon,

jeźli [444] bary mioł jak piec.

KUBA

Zajechał konno w podwórze,

a potem, jak se pogadali

3415

z tym, co śpi — pon Jaśka wzion [445];

Jasiek zaraz konia spion [446]

i zakrzyknął: bić Moskali!

Myśmy dwa ze Staskiem stali.

Jesce [447] wam i to powtórzę,

3420

jak oni tu sie zgodali…

CZEPIEC

A ten pon — — ?

KUBA

Gość z Ukrainy,

jakiś okropnie bogaty,

straśnie [448] polskie robił miny.

CZEPIEC

3425

Stary — ?

KUBA

Pono setne laty. —

Mówili o jakisi rzezi, krwi —

że trza objezdzywać dwory;

pon był do szyćkiego [449] skory,

3430

tak się prędziuśko zmówili,

że jak stary już skońcyli,

tośmy ledwo odskocyli

ze Staskiem ode drzwi

i niby to, ze trzymomy siwka.

KońCZEPIEC

3435

Koń był siwy — ?

KUBA

Jak śnig, mliko [450],

a czaprak pozłocisty.

CZEPIEC

Czy to nie jakosi podrywka,

czy Czart może ze mnie drwi?

3440

Kto go więcej widzioł?

KUBA

Nik [451].

CZEPIEC

Staszek: bajok [452], a ty: śpik [453].

KUBA

Koń, SzczęścieNie wierzycie? — jest podkowa,

bo koń złotem był podkuty;

3445

oddarła sie i jo naloz [454].

CZEPIEC

Gdzie jest?

KUBA

A oddałem zaroz,

a matuś schowali do skrzynie.

CZEPIEC

Schowali podkowę do skrzyni — ?

3450

nikomu nie pokazali;

jak na dobrom gospodynie.

dobrze — to sie nawet chwali.

Ale Szczęście! — Jo już wim,

trza, żebyśmy poszli z nim.

3455

Słuchaj, Kuba, pódź ty ze mną,

bo jest ciemno.

Bedzies świciuł [455], zbierema się [456]!

z gestem w stronę Gospodarza

Czekajcie! Rozmówiewa sie [457]!

SCENA X

Czepiec, Dziad

CZEPIEC

nastąpił we drzwiach na wchodzącego

A cóżeś za…!

DZIAD

3460

Panie wójcie!

CZEPIEC

Ni mocie ka [458]? W drodze stójcie?!

DZIAD

A strzeżcie sie — zmiłujcie sie —

tak sie rozpytujom chłopy,

jakby się co miało dziać:

3465

chcom sie do żelastwa brać.

CZEPIEC

Stanie sie, co ma sie stać.

DZIAD

Jasiek cosi po wsi gonił

konno — w okna wszystkim dzwonił.

CZEPIEC

Czy ja spał, gdziem ja był!

DZIAD

3470

Wyście, panie wójcie, pił.

SCENA XI

Czepiec, Gospodyni

GOSPODYNI

Mój ta śpi…

CZEPIEC

Wasz ta śpi…

GOSPODYNI

Tyla sie naciskoł, szumioł,

zwymyśloł het dookoła.

CZEPIEC

3475

Mówił co i ciekawego?

GOSPODYNI

A kto by ta co rozumioł?

CZEPIEC

To może co będzie — hę?

GOSPODYNI

Tylo z tego, co z niczego;

kajś sie zbiroł, kajś sie broł [459],

3480

moze by był kogo proł.

CZEPIEC

Moze by nie było źle?

GOSPODYNI

Moze byście chcieli ś nim

konno lecieć?

CZEPIEC

Konno, gdzie — !?

GOSPODYNI

3485

Jo to wim [460]?

CZEPIEC

A mówił tyz [461] więcy [462] co?

GOSPODYNI

Jo to wim?

CZEPIEC

Kto jak kto — ale jo!

SCENA XII

Radczyni, Dziennikarz

RADCZYNI

PracaPanowie macie tak wiele

3490

absorbującej pracy — a Wesele

zwabiło pana.

DZIENNIKARZ

Rad jestem

od głupstwa oderwać się chwilę.

RADCZYNI

Pańska praca: rzecz serio,

3495

a pan takim przekreśla ją gestem,

tak ją wspomina niemile,

tę rzecz serio.

DZIENNIKARZ

PrawdaRzeczy serio nie ma;

wszystko jest prowizoryczne:

3500

przekonania, opinie, twierdzenia.

RADCZYNI

Jednak Prawda — ?

DZIENNIKARZ

Nawet Prawdy cienia!

RADCZYNI

To tak zależy od człowieka:

ale gdy pan sam ucieka

3505

z posterunku — —?

DZIENNIKARZ

Pani, to akcyza [463]:

„Placówka”[464] — imaginacja;

Danaid [465] zbyteczne trudy.

RADCZYNI

Obyczaje, Zabawa, Pozycja społeczna, Literat— — A to pan bywa wiele — ?

DZIENNIKARZ

3510

Tak z nudy.

Człowiek się tak w młyn zamiele,

że bywam, i bywam wiele;

wist [466], partyjka, kolacyjka,

bliscy, dalsi przyjaciele.

3515

Z biegiem lat, z biegiem dni

ten umarł, tamtego brak;

człowiek sobie marzy, śni,

a z nudów przywdziewa frak —

przyjechałem na wesele

3520

i choć mi niejedno wspak,

jakoś, jakoś dobrze mi.

SCENA XIII

Radczyni, Panna Młoda

RADCZYNI

Małżeństwo, Pozycja społeczna, SłowoNo, moja ty urocza panno młoda,

jakże wy sobie będziecie żyli?

PANNA MŁODA

A tak-ta, tak-ta, co jo wim,

3525

jescem sie nie zgodała ś nim [467].

RADCZYNI

Ja wiem, że twoja uroda

niejedną trudność przesili,

żeś sobie młoda;

no, ale o czym wy będziecie mówili,

3530

jak tak nadejdzie wieczór długi:

mówić się nie chce, trza przesiedzieć;

on wykształcony, ty bez szkół —

PANNA MŁODA

Po cóz by, prose pani, godoł,

jakby mi nie mioł nic powiedzieć,

3535

po cóż by sobie gębę psuł?

SCENA XIV

Panna Młoda, Marysia

MARYSIA

Cieszę się, a myślę sobie,

że ci będzie, siostro, żal.

PANNA MŁODA

Czego żal?

MARYSIA

Jakeś do pola ganiała

3540

krasą [468] i siemieniatke [469];

jageś jesce była [470] mała

i ty, i Hanusia, i ja,

byłyśmy razem doma,

że ci sie zacnie [471] bez stajnie;

3545

żeś kole niej wyrosła zwycajnie

i bez cały ty wsioski roboty [472],

bez tego harowanio;

że jak ty bedzies panią,

cieszę sie, a myślę sobie,

3550

że ci będzie, siostro, żal.

PANNA MŁODA

Czego żal — —?

MARYSIA

Że ci sie będzie cnieło [473]

bez tatusia, bez nos,

bez tych płotów, bez ogroda;

3555

że choć sie chłopem uciesys,

jesce tu płacząca przylecis,

bo tutok [474] duszę mos [475],

bo tu sie serce przyjęło,

a tam ci będzie samotno

3560

i bez to [476] ci będzie markotno,

i bez to ci będzie żal.

PANNA MŁODA

Mało szkoda, krótki żal.

MARYSIA

A teraz ty sobie chwal,

rumień się teraz i pal;

3565

ale tutok dusza sie ostanie

i tutok twoje kochanie,

a tam ci będzie samotno

i bez to ci będzie markotno,

i bez to ci będzie żal.

SCENA XV

Marysia, Ojciec

Córka, Ojciec, Małżeństwo, Wesele.MARYSIA

3570

Tatuś sie Weselem cieszą…

OJCIEC

Niech sie bawią, niech sie weselą;

tela tego, co te parę dni —

a potem, jak sie pobierą,

to już mnie do nich nic,

3575

niech se ta na swoich żarnach mielą,

jako chcą — nie moje prawo.

MARYSIA

Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą

grontów — do tej upłaty — ?

OJCIEC

Jo patrzę swego — jo niebogaty;

3580

posłaś [477], toś posła;

cy tam za tego, cy za insego:

telo, co byś sie wyniosła [478]

na tamten świat.

MARYSIA

Wspomnienia, Zaręczyny, Śmierć, MążMoże byście byli więcej rad,

3585

żebym za pana sie wydała,

jak mię to przed laty chcioł [479] — ?

OJCIEC

Ten, co umarł; — ostał swat,

boś sie przez Wojtka swatała,

i swat ciebie wzioł.

MARYSIA

3590

A ja swata pokochała,

a dzisiok [480], jak sie Jaga wydała [481]

i ja sobie moje przypomniała

o tym zmarłym przyjacielu,

jakem sie to ś nim [482] poznała

3595

na Hanusinym weselu —

zrobiło mi sie markotno,

nie wiem czego —

przecie wolałam mego —

chyba, że onemu samotno.

OJCIEC

3600

Ka [483] twój mąż?

MARYSIA

Już legnoł [484], śpi,

zmęcony — a kazał mi tu być,

tom przyszła — a nie wiem, po co;

nic tu dla mnie, a tu ide,

3605

że tu tańczą — jak przed laty:

kiedy do mnie przyszły swaty

i od chłopa, i od pana,

a ja byłam zakochana.

OJCIEC

Idze [485] ku nim.

MARYSIA

3610

ŁzyIno [486] patrze:

jak te druhny coraz bladsze

z umęcenia [487], a kręcom sie,

nie ustanom, radujom sie.

OJCIEC

Potańcuj se.

MARYSIA

3615

Ino patrzę…

OJCIEC

Płaczesz — — ?

MARYSIA

Tak się w oczach mgli,

wszystko widzę coraz bladsze.

SCENA XVI

Poeta, Panna Młoda

POETA

Panna młoda — ze snu, z nocy?

PANNA MŁODA

3620

A sen to miałam,

choć nie spałam,

ino [488] w taki [489] ległam niemocy…

POETA

Od miłości panna młoda osłabła.

PANNA MŁODA

— — — — — — — — — — — —

3625

Marzenie, Pieniądz, PoetaWe złotej ogromnej karocy

napotkałam na śnie diabła;

takie mi sie głupstwo śniło,

tak sie ta pletło, baiło.

POETA

I od razu diabeł jak z procy,

3630

i od razu kareta złota?

PANNA MŁODA

A tak-ta na śnie, nie dziwota,

że sie jakie byle co zwidzi;

niech ino pon nie szydzi,

bo pon, to po dniu zdziwuje,

3635

jesce [490] wsady [491] rozgaduje,

jakby cejco [492] — choć ni ma co.

POETA

Są tacy, co za to płacą;

że z jednego takiego bajania

można sobie powóz sprawić

3640

i zestrojonego diabła,

i ogromnie wielu gapiów zabawić.

Ojczyzna, Polak, SenPANNA MŁODA

Od tańcenia takem osłabła…

Śniło mi się, że siadam do karety,

a oczy mi sie kleją — o rety. —

3645

Śniło mi sie, że siedzę w karecie

i pytam sie, bo mnie wiezą przez lasy,

przez jakiesi murowane miasta

„a gdzież mnie, biesy, wieziecie?”

a oni mówią: „do Polski” —

3650

A kaz [493] tyz [494] ta Polska, a kaz ta?

Pon wiedzą?

POETA

Po całym świecie

możesz szukać Polski, panno młoda,

i nigdzie jej nie najdziecie.

PANNA MŁODA

3655

To może i szukać szkoda.

POETA

A jest jedna mała klatka —

o, niech tak Jagusia przymknie

rękę pod pierś.

PANNA MŁODA

To zakładka

3660

gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie.

POETA

— — — A tam puka?

PANNA MŁODA

I cóz za tako nauka?

Serce — ! — ?

POETA

A to Polska właśnie.

SCENA XVII

Poeta, Pan Młody

PAN MŁODY

3665

Takie zimno bardzo rano;

noc tę dzisiaj nieprzespaną

zapamiętam długie czasy.

POETA

Zapewne, noc to poślubna,

ta jest zawsze siłopróbna.

PAN MŁODY

3670

Trochę to, co inne jeszcze.

Ujęły mnie jakieś kleszcze

przestrachu, ogromne grozy.

Uląkłem się nagle prozy,

jaka jest we fantastycznym świecie:

3675

że to, co jest tu przed nami żywe,

tak się nagle wiatrem zmiecie;

że my próżno wyciągamy ręce

do widziadeł — bo to są widziadła,

i tak mi fantazja zbladła,

3680

bo już się była układła

do snu we widziadeł lesie.

POETA

A mnie to znowu teraz niesie

ten wicher z nocy.

Określiłbym to tak, że dusza pnie się

3685

po skale stromej w górę

i wie — wie, że stanie tam!

Taka pewność sił, tę teraz mam!

PAN MŁODY

I to wszystko na żart — — ?

POETA

A ot tak, jak leci czart

3690

po nocy — nie zeszła jeszcze noc.

Arkadia, Sielanka, WieśPAN MŁODY

A trafiaj ty orły z proc,

ja wolę gaik spokojny,

sad cichy, woniami upojny:

żeby mi się kwieciły jabłonie

3695

i mlecze w puchów koronie,

i trawa schodziła zielona,

kręciła się przy mnie żona,

żebym miał kąt z bożej łaski,

maleńki, jak te obrazki,

3700

co maluje Stanisławski [495]

z jabłoniami i z bodiakiem

we złotawem słońcu takiem…

żeby mi tam było cicho, spokojnie,

a jeśli gwarno i rojnie,

3705

to od brzęczących pszczół, błyszczących much.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

SCENA XVIII

Poprzedni, Czepiec

Chłop, Pan, Szlachcic, Walka, PrzywódcaCZEPIEC

w kożuchu, z wielką kosą w ręku

A moi panowie tu.

PAN MŁODY

Kosa!

Jaka piękna.

CZEPIEC

3710

A bo nastawiona.

PAN MŁODY

Prawda, ostro najeżona,

jak do bicia — cóż to będzie z tego?

CZEPIEC

Ano nastawiona do użycia,

ale to wy, panowie, nie wicie,

3715

jak widzę — co sie gotuje.

POETA

Cóż to Czepiec mówią — czy do brata

jaka sprawa?

CZEPIEC

Ano właśnie: Sprawa.

PAN MŁODY

Rzecz ciekawa —

POETA

3720

Rzecz ciekawa,

PAN MŁODY

Cóżeście to niby mieli,

żeście tak nagle wlecieli — ?

CZEPIEC

Ej, pon jakby ślepy, ślepiec;

nie do panam szedł.

POETA

3725

No, Czepiec;

brat drzymie, budzić nie trzeba;

czy co ważne — — ?

CZEPIEC

Ważno kosa.

POETA

Jeśli potrzebował do obrazu

3730

kosy — postawcie ją w kącie —

jak się zbudzi…

CZEPIEC

Aha, bratku, mom cie.

Juz sie obrazy skońcyły;

panom ino obrazy, płótna.

PAN MŁODY

3735

Coś dziś u Czepca mina butna.

CZEPIEC

Pańska ta za rezolutna;

pon sie na mnie skrzywiom, jak rzekę,

że my sie nie rozumiewa [496]

i na nic rozmowa nasa.

POETA

3740

No pewnie, my do Sasa, wy do lasa.

SCENA XIX

Poprzedni, Gospodarz

CZEPIEC

podszedł ku śpiącemu i szarpie go za ramię

Hej, hej, panie — — — !

Cóz to pon śpią, trzeba wstać,

trzeba się do czego brać.

GOSPODARZ

rozbudzony, z fotelu i z krzeseł, na których leży

Cóż — wyście tu — któż hałasi!?

3745

Gdzież Hanusia? Hanuś!

CZEPIEC

przywierając drzwi do izby

Cicho,

nie potrza jej tu do rzeczy,

co chcę panu powiadać.

Chłop, Przywódca, Szlachcic, Sen, CzynGOSPODARZ

Cóż mi kum do ucha skrzeczy,

3750

o czym? — cóż z tą kosą, po co?

CZEPIEC

A tam ludzie sie szamocą

we wsi — tam sie garną, kupią;

może idą już — pon śpią!!

Zaspane ślipia.

GOSPODARZ

3755

Co ty mnie tu — co wy, co to?

CZEPIEC

A spieszy mi sie z robotą,

juzem sie wycniół [497] ze spania

i jestem gotów, i czekam

dalszego rozkazowania,

3760

a pon sie nie wycniół i śpi.

GOSPODARZ

A wam co się z kosą śni — — ?!

CZEPIEC

Mnie sie nie śni, wstawaj pon;

boć kum pono rozkaz wzion

jakiś ważny, najważniejszy,

3765

i papiry, czy tam co.

GOSPODARZ

Ja, papiery, rozkaz, czyj?

CZEPIEC

Myjze sie pon prędzej, myj —

niech po próżności nie stoję,

bo mi próżno mitręga [498] i wstyd.

3770

Pon mają pójść razem z chłopami,

a chłopi tu wsioscy [499] już som

gotowi — i stoją tam!

Zbierają się kole studnie z gościeńca

i przywalą się tu do dziedzieńca,

3775

jak się poszarzeje świt.

GOSPODARZ

Zachodzę, zachodzę w głowę…

CZEPIEC

Tam w Krakowie już wszystko gotowe.

GOSPODARZ

Coście, kumie, coście, chłopie,

zbajczyli [500] przez długą noc? —

3780

Ja z Wami?

CZEPIEC

Wy z nami!

GOSPODARZ

A wy wszyscy z kosami…?

CZEPIEC

Jak się patrzy, ostrzem tak.

GOSPODARZ

Jakiś znak?

POETA

3785

— — Jakiś znak?

Chłop, SzlachcicCZEPIEC

Zbierajcie się, póki czas,

byśwa byli [501] radzi z was,

a nie stójcie jak te ćmy

albo kpy;

3790

co kto ma, do ręki brać,

na podwórze wyjść i stać;

tam już ludzie som,

co sie sami rwiom:

chłopi, tak! A chłopi, tak!

POETA

3795

— Jakiś znak.

GOSPODARZ

Jakiś znak!

CZEPIEC

Panowie, jakeście som,

jeźli nie pójdziecie z nami,

to my na was — i z kosami!

GOSPODARZ

3800

Wy, a jako — ?

POETA

Wiecież, kto my!?

Co wy o nas wiecie — nic.

CZEPIEC

O, pon, widno, niewidomy;

widać, że nie znacie nas.

PAN MŁODY

3805

Widzę, żeście krwi łakomy;

jeno że na krew nie czas.

CZEPIEC

Hej, pan młody, hej, pan młody,

wyszczezyły [502] mu się gody,

to mu ino w myśli wczas [503].

GOSPODARZ

3810

A! wstydzę się waszych słów,

choć mi radość z waszych lic.

CZEPIEC

Wyście bo to żarnych [504] świc

rozpalili z naszych lic.

Panie, a cy pon pamięta,

3815

jak pon szeptoł nieraz w noc,

co mówiła Panna Święta,

jako w nas jest wielga [505] moc,

jako że moc jest zaklęta,

że sie kiedyś opamięta…

3820

Wyście to pożarnych świc

rozpalili z naszych lic.

PAN MŁODY

A wy zaraz w rękę nóż.

CZEPIEC

A cóż czekać, cy jo tchórz?

GOSPODARZ

Kumie, miarkujcie się w słowie.

CZEPIEC

3825

A kiej słucho, niech sie dowie.

PAN MŁODY

Gębą toście bardzo harny [506].

CZEPIEC

Kręć pon ino próżne żarny [507],

poezyje, wirse, książki,

podobajom ci sie wstążki,

3830

stroisz sie w te karazyje [508],

a jak trza sie mirzać [509] z czego,

to pon w sobie szyćko skryje.

POETA

A przecież się nic nie dzieje.

CZEPIEC

A toć przecie wciąż mówicie,

3835

jeśli rozumiem co z tego;

ponoć nawet pierwsi wicie:

to rzecz wielka?

GOSPODARZ

Jaka?!

Konflikt, Marzenie, Poezja, SenCZEPIEC

Dnieje [510]!!!

POETA

3840

Dnieje, tak, to tam szaleje

ta majaka z chmur i mgły,

ta majaka, co sie wieje

ponad łan.

PAN MŁODY

ku oknu

Na liściach skry.

3845

Opalowa rosa spływa;

przesiewa się w dyjamentach

z drzew, jak wiszar [511] w skalnych pętach. —

Cud!

CZEPIEC

Pon ino widzisz pchły,

3850

pchły, świecidła, rosę, ćmy,

a nie chcesz znać, co som my:

że w nas dnieje, dusa świci,

że zarucko [512] kur zapieje,

że na nas czekają w mieście,

3855

że nas tu jest ze dwiedzieście

z kosom, cepem, żelaziwem

i że to, to nie som sny.

POETA

Co on mówi? A to dziwne,

bo mi się to dziś marzyło:

3860

jako dramat, jako sen.

PAN MŁODY

Co za temat!

POETA

Chłopska krew

i ten jego pański gniew.

GOSPODARZ

Nas czekają? — Was czekają?

3865

Zaraz — coś to — coś tu było,

co już o tym mnie mówiło —

lecz kto, jaki…

CZEPIEC

Ktoś tu był,

co przejechał duże światy,

3870

ponoś kajsi [513] z Ukrainy;

przywiózł hasło cy papiry,

rozesłać kazał wiciny [514] —

a są tu za progiem ludzie,

mogą świadczyć, jak z północka

3875

słyszeli brząkanie liry.

POETA

do brata

Liry brzęki po północy,

jakeś ty leżał w niemocy,

ja słyszałem.

PAN MŁODY

Ja słyszałem

3880

od podwórza, z tego sadu.

POETA

Z tego sadu, spod jabłonki,

ale sobie myślę: mrzonki —

może ktoś się ubrał w dzwonki?

GOSPODARZ

A był także jakiś taki —

3885

był też inny — nie pamiętam —

ale mi coś świta —

Chłop, Przywódca, SzlachcicCZEPIEC

Pany —

wyście ino do majaki;

niechże który wyjrzy w pole,

3890

co sie widzi hań na dole,

kandy [515] jest krakowsko ścizka.

POETA

wychodzi

I stąd widzieć, bo to z bliska;

trza zobaczyć.

SCENA XX

Pan Młody, Czepiec, Gospodarz

PAN MŁODY

Po cóż gniewy?

3895

takiście są rozpaleni.

CZEPIEC

A tam, panie, się rumieni;

na powietrzu słychać śpiewy.

PAN MŁODY

Wyście, Czepiec, w gorącości,

to wam się coś marzy, dzwoni.

CZEPIEC

3900

Panie młody, tam ktoś goni,

tyle chłopa, tyle koni,

idź pon ujrzyć.

PAN MŁODY

wybiega

Co tam znowu?

SCENA XXI

Gospodarz, Czepiec

GOSPODARZ

PijaństwoKum pijany — ja pijany.

3905

Ładnie wam tak z kosą w dłoni.

CZEPIEC

Psiakrew — — jo mom stać,

a tu ludzie chcom się rwać.

Podźcie, chłopcy — Kasper, podź!

Stańcie se tu kole proga.

Uchylił był drzwi nawołując; wchodzi dwóch parobków z nastawionymi kosami; z tych Kasper w stroju drużby. Stają na warcie: jeden przy drzwiach w głębi, drugi u drzwi weselnych.

SCENA XXII

Gospodarz, Czepiec, Parobcy

Kobieta, Mężczyzna, NaródGOSPODARZ

do Kaspra

3910

Zamknij, niech nie lazom [516] baby.

A więc co to — co to, co — ?!

CZEPIEC

Któż to u was był — no kto?

Jeźli mos pon w sercu Boga,

to sie z nami zgódź.

Chłop, Mądrość, SzlachcicGOSPODARZ

3915

Czekaj, czekaj, coś mi świta:

ktoś był u mnie, mówisz kum

taki w głowie słyszę szum —

nie pamiętam, myśl ukryta

nie może się dobyć z głębi — —

3920

coraz innych myśli tłum…

CZEPIEC

Pon se ino serce ziębi

tym myśleniem, sumowaniem:

boby sie pon usroł na niem.

SCENA XXIII

Poprzedni, Pan Młody

PAN MŁODY

we drzwiach

PtakStado mi białych gołębi

3925

wyfurknęło przed sam nos,

że aż Jaga krzykła w głos;

powietrze się od nich kłębi.

Jaga, podź no!

KASPER

u drzwi weselnych

Nie trza Jagi.

3930

Tu sie ważne grajom sprawy;

podź ta pon, boś tu ciekawy,

ino nie trza żadnych bab.

SCENA XXIV

Poprzedni, Panna Młoda

PANNA MŁODA

szarpła [517] drzwi silnie i wchodząc odpycha Kaspra

Pódzies, selmo, jakiś drab!

Bedzies mi tu groził wniść [518],

3935

żeś se wraził w rękę żyrdź,

kces [519] kim rządzić, taki cap —

wraź se jeszcze na łeb ćwirć [520]!

PAN MŁODY

Cóż ci o to?

KASPER

Jasna pani!

3940

Poszłabyś sie przespać ś nim.

PANNA MŁODA

Wyście wszyscy niewyspani,

w izbach swąd, a we łbie dym.

SCENA XXV

Poprzedni, Poeta

Przeczucie, WizjaPOETA

wbiegając

PtakHuragan się czarnych wron

zerwał z pola, gdzieś z tych stron,

3945

i z krakaniem wielkim goni;

taki był głęboki ton

w tym krakaniu czarnych wron,

jakby jakiś niosły plon

we łbach.

GOSPODARZ

3950

Bracie — nie to.

POETA

Na chmurach się dziwy stroją.

PAN MŁODY

ku oknu

Z daleka już widać róż;

przypatrz się, tak oczy zmruż:

co za gra tych pierwszych zórz!

POETA

3955

Z chmur się stawia jakby tron

i jakieś zjawiska skrzydeł

koło tronu.

CZEPIEC

Widzioł pon!

SCENA XXVI

Poprzedni, Gospodyni

GOSPODYNI

wchodząc żywo

Słyszcie, chłopy, podźcie patrzeć,

3960

jakieś wojsko w ogniu stoi.

Całe pole pod Krakowem

od tych kosisków się roi.

GOSPODARZ

Ha! — już stoją!

POETA

Tyś widziała —

3965

muszę widzieć! płoniesz cała!

odbiegł, wiodąc za sobą Gospodynię

SCENA XXVII

Poprzedni, prócz Gospodyni i Poety

PAN MŁODY

Cóż wy tutaj?

PANNA MŁODA

ciągnie go ze sobą

Podź sie patrz:

dają znaki, dają znaki!

PAN MŁODY

A cóż za świat jakiś taki;

3970

to ciekawe, to ciekawe.

Wybiegają obydwoje.

SCENA XXVIII

Poprzedni, prócz Państwa Młodych, Poeta

POETA

wraca szybko

Słyszałem w powietrzu wrzawę,

coś jakoby głosy, śpiew,

ale wiatru zimny wiew

w coraz inną dmucha stronę

3975

i co było już widome,

już, zdaje się, pojawione,

staje się nagle znikome;

umilka i cichnie śpiew,

przestaje się chylić krzew…

SCENA XXIX

Poprzedni, Pan Młody

PAN MŁODY

wraca pędem

3980

Ze Zorzy się zrobiła krew:

taki sznur krwi wydłużony

ponad Kraków [521] — krwawy pąs,

jakby wieża Zygmuntowska

miała we dwie strony wąs.

SCENA XXX

Poprzedni, Panna Młoda

PANNA MŁODA

wraca pędem

3985

PtakOgromny przyleciał ptak,

hań [522] se na ganecku siad,

taki ci ogromiec kruk.

Potem sie ze skrzydlich wag

uniósł, wzleciał, znowu spad,

3990

potrzaskał gałązki brzóz,

strącił rosy gęsty deszcz

i posed — !

SCENA XXXI

Poprzedni, Gospodyni

GOSPODYNI

wpada

Niech broni Bóg!!!

Cóz wy chcecie, co wy chcecie!?

3995

Cózeście sie kosów jeni [523];

do Czepca

idźcież, kumie, haw [524] do sieni,

boście całom noc nie spali.

KASPER

Coroz wiency [525] nas sie wali [526].

SCENA XXXII

Poprzedni, wielu Chłopów z kosami i różną bronią, poubieranych jak do drogi

GOSPODYNI

Gwałtu rety, Boże chroń!

4000

Kto wam wraził kosy!?

CZEPIEC

Broń!!

Dejcie, matka, spokój dziś,

trza nam iść.

GOSPODARZ

Trza nam iść.

4005

Coś mi świta; — świta w polu.

Wszyscy widzą jakieś cuda.

Sen — sny: bajki — Myśl: kąkolu!

Precz, kąkolu, chwaście, precz. —

Niechże wymiarkuję rzecz:

4010

ktoś był — kazał — co — ?

POETA

do Gospodarza

Co, bracie,

w tobie się szamoce ból.

Przeczucie, WizjaPAN MŁODY

do Panny Młodej

Mgły się już rozwłóczą z pól;

będzie ranek śliczny — Jaga,

4015

wczoraj były wichry, burza,

dzisiaj wszystko się rozchmurza,

moja duszo, jużeś moja.

POETA

do Gospodarza

Mnie się w nocy zjawił duch:

na nim była czarna zbroja;

4020

napadł na mnie tak obcesem,

krzyczał słowa, takie słowa,

wytężałem cały słuch.

GOSPODARZ

do Poety, a słuchany przez wszystkich

Tak mi cięży, cięży głowa.

To powietrza ranny wiew.

4025

Czy to prawda, bracie drogi,

że oni tam jakiś śpiew

napowietrzny słyszą gdziesi?

POETA

A może we wichrach biesi [527]

śpiewają i pryszczą krew

4030

na chmury — ?

PAN MŁODY

Na niebie ruch.

GOSPODARZ

do Poety

Mówisz, żeś wytężył słuch —

bracie — skądś te słowa znam:

„wytężać — wytężać słuch”.

SCENA XXXIII

Poprzedni, Haneczka, Zosia

HANECZKA

do Pana Młodego

4035

Bratku, w niebie jakiś ruch,

jakieś wojny, jakieś dziwy:

gonitwy po chmurach konne.

ZOSIA

A powietrze takie wonne…

HANECZKA

Gonitwy po niebie konne;

4040

rycerze jacyś ogromni

stoją równo w dwa szeregi

i dalekim łanem drzewców

godzą na się wielkim pędem.

PAN MŁODY

Marzenie, SzaleństwoA to graniczy z obłędem,

4045

tyle zwidzeń, dziwów tyle;

jak to człowiek z czego byle

wysnuje znaczące rzeczy.

Kobieta, MężczyznaHANECZKA

do Czepca

Ach, jaka to wielka kosa,

moiściewy, taka szczytna;

4050

można by nią ciąć niebiosa

na płaty, jak sztukę płótna.

CZEPIEC

Nie daj Boże ciąć po niebie;

mowa jakaś bałamutna;

zjawi się w naszy potrzebie

4055

nie bluźniercza, ale bitna;

panienka se rezolutna,

jesce [528] nic o kosach nie wi [529].

HANECZKA

Jacyście wy, moiściewi,

dajcie no mi ją do ręki.

CZEPIEC

4060

A to juz nie lo [530] panienki;

Sprawa inso [531].

GOSPODARZ

do Poety, a słuchany przez wszystkich

Sprawa, Sprawa!

Duch! — przez Boga — Duch — miarkuję:

Ta noc była: dziwna jawa —

4065

miałem gościa — kto przeczuje? —

Była na dusze obława.

POETA

Widziałem rycerza w zbroi,

bracie, mówisz: Duch!

GOSPODARZ

Mój bracie,

4070

przyleciał Duch — ludzie moi!

Jeszcze w oczach, jak cień, stoi.

Przypominam, przypominam:

człowiek stary, z brodą siwą,

twarz owita w siwy włos,

4075

w kożuchu ogromnym czerwonym

przyszedł tu.

STASZEK

który się przecisnął ku Gospodarzowi przez gromadę chłopów i bab w natłoku zebraną na izbie

Przyjechał, wim,

trzymaliśmy konia razem z nim;

koń był biały.

KUBA

tuż za Staszkiem

4080

W siodle lira.

GOSPODARZ

Myśli zbieram, słuch naginam…

POETA

W siodle lira…

STASZEK

Dwa pistolce.

GOSPODARZ

W mózgu kłuje — jakby kolce:

4085

myśli zbieram…

CZEPIEC

do gromady otaczającej Gospodarza

Myśli zbira [532].

GOSPODYNI

O mój Boże, jakiś chory —

GOSPODARZ

Lżej, opadła z piersi zmora. —

Słuchajcie — wytężcie słuch:

4090

był u mnie Duch: Wernyhora!

WSZYSCY

Co ty mówisz, wszelki duch?!

GOSPODARZ

Oblatywał nocą dwory,

był spokojny, dziwnie silny,

dawał mi rozkazy, hasła,

4095

a był w sprawach takich pilny,

nic w nim Siła, Moc nie gasła.

Spieszył się, wyleciał zara [533],

miał objechać liczne dwory

i miał wrócić do tej pory.

WSZYSCY

4100

Tego rana?!

GOSPODARZ

Tego rana.

WSZYSCY

I cóż rozkaz — — ?!

GOSPODARZ

Wić posłana.

POETA

ku kosynierom

Boże, toście wy są z Wici?

CZEPIEC

4105

A som ludzie rozmaici;

my ta wiemy od chłopaków,

co sie trzymali czapraków,

jak ta śkapa [534] w dworcu stała.

STASZEK

Co sie szarpią, to kopała;

4110

trzymaliśmy uzdki w łapach;

mnie i Kubie pyski sprała;

co za pon na takich śkapach!

GOSPODARZ

Wernyhora! — Wernyhora!

Obudziłem się ze snu —

4115

kazał broń — broń kazał brać!

POETA

Lecieć?!

GOSPODARZ

Nie — tu w miejscu stać.

Czekać, jak zapieje kur,

wytężać, wytężać słuch,

4120

aż się pocznie słyszeć ruch

od Krakowa na gościńcu.

GOSPODYNI

z drugiej izby

Tyle luda na dziedzińcu.

PANNA MŁODA

we drzwiach

Sami swoi!

GOSPODYNI

z drugiej izby

Som i z Toń [535].

4125

Cała pod Krakowem błoń

pełna ludu, pełna kos!

POETA

Jakaś złuda.

GOSPODARZ

Jakiś los.

POETA

Jakoweś wołanie duszy;

4130

w tak długiej żyjemy głuszy.

PAN MŁODY

Jakiś błysk, jakiś dźwięk.

POETA

Jakieś serce krzyczy w głos.

CZEPIEC

A! pon słucho! A! pon zmięk!

POETA

Słuchać, słuchać, co to być ma — — ?

GOSPODARZ

4135

Ma być słychać tętent, pęd.

POETA

Tętent konia.

HANECZKA

Kto przyjedzie?

GOSPODARZ

Nie tu, ale na gościniec

wjedzie stary lirnik siwy.

HANECZKA

4140

Wjedzie stary Wernyhora!?!

GOSPODARZ

I przeżegna lirą niwy —

wtedy trzeba się pokłonić,

potem siąść na koń.

POETA

I gonić!

GOSPODARZ

4145

Nie wiem — potem co — tajemno

potem świt…

POETA

Jeszcze mrok, ciemno.

Jeszcze świt daleki, z dala

łuna zorna się zapala,

4150

świt…

CZEPIEC

Ma zapiać trzeci kur.

GOSPODARZ

Tak, na znak.

POETA

Te widma chmur

znaczą? — ?

GOSPODARZ

4155

Znaczą! Widma!

PAN MŁODY

Wzdęła się na chmurach wydma;

ucichło się, szumy zaszły.

POETA

Słuchać!

CZEPIEC

Słuchać.

HANECZKA

4160

Słuchać —

GOSPODARZ

Cóż…?

PAN MŁODY

u okna zasłuchany

Jakiś pęd, ile mój słuch —

szedł, lecz wplątał się w sad grusz;

drzewa go więżą.

POETA

wśród ogólnej ciszy

4165

Brzęk much,

nad malw badyle suche

brzęczy przedranny szum.

GOSPODYNI

szepce

Poklękali, luda tłum,

patrzajcie hań ku dworcowi.

PANNA MŁODA

z wykrzykiem

4170

Coraz nowi, coraz nowi!!

HANECZKA

między Gospodarzem a Czepcem; przez łzy

Czy on sam, czy jedzie społem

z kim — czy jest kto z nim? — ?

GOSPODARZ

Pokłońcie się o ziem czołem:

ma przyjechać z ARCHANIOŁEM,

4175

od gościńca, od Krakowa…

Na Zamku czeka KRÓLOWA [536]

z Częstochowy.

POETA

Bracie, Duch!

GOSPODARZ

Natężać, natężać słuch.

HANECZKA

4180

Rany Boskie, słyszę!

GOSPODYNI

Kaj?

PANNA MŁODA

Hań, daleko, słyszę.

PAN MŁODY

Gdzie?!

POETA

półgłosem

Spadły liście suche z drzew.

PAN MŁODY

szeptem

4185

Ustał przecie wiatru wiew.

POETA

Zerwały się wrony dwie

ze sadu.

PAN MŁODY

Z ogrodu w sad.

PANNA MŁODA

Zajść do pola!

GOSPODARZ

4190

Cicho!

HANECZKA

Cyt!

GOSPODYNI

śród milczenia

Może i słychać co — ?

POETA

rękę stulił przy uchu, głowę pochylił ku piersiom brata

Świt!

GOSPODARZ

Słychać, słychać…

POETA

pewny, z dłonią przy uchu

4195

Wielki Duch!

Wytężać, wytężać słuch.

Słychać.

GOSPODARZ

Cicho!

PAN MŁODY

z uchem przy szybie okienka

Pędzi ktoś.

HANECZKA

zapatrzona przed siebie, osłaniając dłońmi twarz

4200

Zosiu, Zosiu, Boga proś,

jedzie!

ZOSIA

Tętni!

GOSPODARZ

Jedzie!

POETA

Goni!

CZEPIEC

cały w słuchu

4205

Będzie ze sta, do sta koni.

GOSPODYNI

Tętni.

KASPER

Jedzie.

PANNA MŁODA

Dudni.

POETA

Pędzi! — — —

GOSPODARZ

4210

Duch, Marzenie, PrzywódcaCicho — świta, świta, zorze!

Prawie widno — to On — Boże!

On, On — cicho — Wernyhora. —

W pokłon głowy, prawda żywa,

Widmo, Duch, Mara prawdziwa.

POETA

4215

Świtanie na lutniach gędzi…

PAN MŁODY

Tętni.

PANNA MŁODA

Jedzie.

GOSPODYNI

Tętni.

CZEPIEC

— Pędzi.

Wszyscy w nasłuchiwaniu, pochyleni ku drzwiom i oknu — w ogromnej ciszy, w przejęciu.

Anioł, Chłop, Marzenie, Matka Boska, SzlachcicGOSPODARZ

4220

— — — — — — — — — — — —

Słuchajcie, kochani, dzieci —

ażeby to była prawda:

że Wernyhora tam leci

z Aniołem, Archaniołem na czele;

4225

że tej nocy, gdy my przy muzyce,

przy weselu, gdy my w tańcowaniu,

tam, kędyś, stało się tak wiele:

że Kraków ogniami płonie,

a MATKA BOŻA w koronie,

4230

na Wawelskim zamkowym tronie

siedząca, manifest pisze [537]:

skrypt, co przez cały kraj poleci

i tysiące obudzi i wznieci. —

Słuchajcie, serce mi dysze,

4235

ażeby to prawda była:

że Wernyhora tam leci,

a za nim tabunem konie!

PAN MŁODY

Coraz bliżej?

POETA

Klęknąć!!

CZEPIEC

4240

— — — Stanął, wrył.

GOSPODARZ

Strzymał, widać, z całych sił.

HANECZKA

w zachwyceniu

Gdyby to Archanioł był.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wszyscy pochyleni, półklęczący, zasłuchani; silnie dzierżąc w prawicach kosy; to imając szable, ze ściany pochwycone; to znów jakieś flinty i pistolety; w tym zasłuchaniu jak w zachwycie duszy; dłoń do ucha przychylona. — Słychać było rzeczywiście tętent, który nagle bliski, coraz bliższy — tuż ustał — — słychać po chwili ciężkie kroki szybkie, gwałtowne, w sień, w drugą izbę, aże we drzwiach w głębi staje pierwszy drużba:

SCENA XXXIV

JASIEK

Maryś, panie, panie — Jezu!

4245

koń w podwórcu padł.

rozglądając się

Cóż wy — Hanka — Jaga — hej,

cóż wy — cóż to, Jaga — ej

— — — — — — — — — — — —

Cóż to, co to, czy zaklęci:

4250

stoją wsyscy jak pośnięci;

słysta [538], Hanuś, Błażek, matuś,

panie młody, Czepiec, tatuś,

panie, cóż to — czy zaklęci;

stoją syscy [539] jak pośnięci;

4255

— — — — — — — — — — — —

Aha; prawda, żywy Bóg,

przecie miałem trąbić w róg;

kaz ta [540], zaś ta, cyli [541] zginoł,

cyli mi sie ka [542] odwinoł —

4260

kajsim zabył [543] złoty róg,

ostał mi sie ino [544] sznur.

— — — — — — — — — — — —

Z izby głębnej, od chwili, wszedł był, w tropy za Jaśkiem, kołyszący się słomiany Chochoł.

SCENA XXXV

CHOCHOŁ

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jak ci spadła czapka z piór.

JASIEK

4265

Tom sie chyloł [545] po te copke [546],

to mi może sie odwinoł.

CHOCHOŁ

Miałeś, chłopie, złoty róg,

miałeś, chłopie, czapkę z piór:

czapkę ze łba wicher zmiótł.

JASIEK

4270

Bez tom [547] wiechę [548] z pawich piór.

CHOCHOŁ

Ostał ci sie ino sznur.

JASIEK

Najdę [549] ka [550] gdzie przy figurze.

CHOCHOŁ

Pod figurą ktosik stał [551].

JASIEK

Strasy u rozstajnych dróg — —

4275

cy to pioł, cy nie pioł kur?

Wybiega przez drzwi weselne, przeciskając się przez gromadę znieruchomioną; — słychać tupot jego kroków w sieni — to raz się zastanowi [552], to dalej biegnie; …w trop za nim kołysze się Chochoł, szeleszcząc słomą po potrącanych ludziach.

Od sadu, od pola, we świetle szafiru, co idzie jak łuna błękitna — głosy się cisną przedrannych ptasich świergotań; niebieskie to Światło wypełnia jakby Czarem izbę i gra kolorami na ludziach pochylonych w pół-śnie, pół-zachwycie. — Przeze drzwi w głębi wraca Jasiek i patrzy dokoła, i oczom nie wierzy, i coraz się słania od grozy.

SCENA XXXVI

JASIEK

Juz świtanie, juz świtanie —

tu trza bydłu paszę nieść,

trza rżnąć sieczki, warzyć jeść; —

jakże ja se rade dam,

4280

oni w śnie — ja ino [553] sam — ?

— — — — — — — — — — — —

Syćko [554] tak porozwierane —

syćko z rękami na usach,

dech im zaparło w dusach;

4285

jako drzewa wrośli w ziem,

jak tu, co tu radzić jem — ?

— — — — — — — — — — — —

Kajsim zabył złoty róg,

u rozstajnych może dróg,

4290

copke strasny wicher zwiał

bez tom wiechę z pawich piór;

żebym chocia róg ten miał —

ostał mi sie ino sznur.

— — — — — — — — — — — —

4295

Straśnie sie zasumowali,

tak im czoła zmarszczek spion,

jakby ciężko pracowali…

SCENA XXXVII

Przez drzwi głębne od chwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skrzynię malowaną się wygramolił i ze skrzyni tak do drużby poczyna:

Czary, Sen, TaniecCHOCHOŁ

To ich Lęk i Strach tak wzion,

posłyszeli Ducha głos:

4300

rozpion sie nad nimi Los.

JASIEK

Tak sie męcą, pot z nich ścieko,

bladość lica przyobleko; —

jak ich zwolnić od tych mąk?

CHOCHOŁ

Powyjmuj im kosy z rąk,

4305

poodpasuj szable z pęt,

zaraz ich odejdzie Smęt.

Na czołach im kółka zrób,

skrzypki mi do ręki daj;

ja muzykę zacznę sam,

4310

tęgo gram, tęgo gram.

JASIEK

który był uczynił rzecz

Ka te kosy złożyć — — ?

CHOCHOŁ

W kąt.

JASIEK

ciska za piec drzewca

Nik ich ta nie najdzie stąd.

CHOCHOŁ

Ze skałek [555] postrzepuj proch

4315

i ciś [556] je w piwniczny loch.

Lewą nogę wyciąg w zad [557],

zakreśl butem wielki krąg;

ręce im pozałóż [558] tak:

niech się po dwóch chycą [559] w bok;

4320

odmów pacierz, ale wspak [560].

Ja muzykę zacznę sam,

tęgo gram, tęgo gram:

będą tańczyć cały rok.

JASIEK

który był uczynił wszystką rzecz

Już ni majom [561] kos.

CHOCHOŁ

4325

Rozśmiej im się w nos.

JASIEK

Już ich odszedł Smęt.

CHOCHOŁ

Już nie mają pęt.

JASIEK

Chytajom sie w tan.

CHOCHOŁ

Już nie czują ran.

JASIEK

4330

Zniknoł czar!

MuzykaCHOCHOŁ

To drugi CZAR!

A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racie [562] podane przez drużbę patyki — poczyna sobie jak grajek-skrzypek — i — słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, leniwa, w omdleniu a jak źródło krwi żywa, taktem w pulsach nierówna, krwawiąca jak rana świeża: — melodyjny dźwięk z polskiej gleby bólem i rozkoszą wykołysany.

JASIEK

jest teraz kontent a dziwuje się

Tyle par, tyle par!

CHOCHOŁ

Tańcuj, tańczy cała szopka,

a cyś to ty za parobka?

JASIEK

z ręką do czoła, jakby se chciał na ucho nasunąć czapki

4335

Kajsi mi sie zbyła copka [563] —

przeciem drużba, przeciem drużba,

a drużbie to w copce służba.

CHOCHOŁ

w takt się chyla a przygrywa

Miałeś, chamie, złoty róg,

miałeś, chamie, czapkę z piór:

4340

czapkę wicher niesie,

róg huka po lesie,

ostał ci sie ino sznur,

ostał ci sie ino sznur [564].

PtakKogut pieje.

JASIEK

jakby tknięty, przytomniejąc

Jezu! Jezu! zapioł kur!

4345

Hej, hej, bracia, chyćcie koni!

chyćcie broni, chyćcie broni!!

Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!!

CHOCHOŁ

w takt się chyla a przygrywa

Ostał ci sie ino sznur.

— — — — — — — — — — — —

4350

Miałeś, chamie, złoty róg.

JASIEK

aże ochrypły od krzyku

Chyćcie broni, chyćcie koni!!!!

A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy — że ledwo szumią spódnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki [565] ze świecidełek podzwaniają — głucho tupocą buty ciężkie — taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni.

JASIEK

Nic nie słysom, nic nie słysom,

ino granie, ino granie,

jakieś ich chyciło spanie…?!

Dech mu zapiera Rozpacz, a przestrach i groza obejmują go martwotą; słania się, chyla ku ziemi, potrącany przez zbity krąg taneczników, który daremno chciał rozerwać; — a za głuchym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny — zwartym kołem, weselnym —

Kogut pieje.

JASIEK

nieprzytomny

4355

Pieje kur; ha, pieje kur…

CHOCHOŁ

nieustawną [566] muzyką przemożny

Miałeś, chamie, złoty róg….

— — — — — — — — — — — —

Przypisy

[384]

czy cię nudzi — tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości. [przypis edytorski]

[385]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[386]

evviva l'arte (wł.) — niech żyje sztuka. Przybliżony cytat z wiersza Kazimierza Tetmajera Evviva l'arte z Poezyj, Serii II (1894): „i chociaż życie nasze nic niewarte: / evviva l'arte!”. Wiersz ten, głosząc hasło „sztuki dla sztuki”, stał się bez mała programową deklaracją polskich modernistów. [przypis redakcyjny]

[387]

kult Bachusa i Astarte — Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios). [przypis redakcyjny]

[388]

trzos — sakiewka; torebka na pieniądze. [przypis edytorski]

[389]

zniwelować się — zrównać się, zejść. [przypis redakcyjny]

[390]

Chopin gdyby jeszcze żył (…) — w bełkotliwych wynurzeniach pijanego Nosa komentatorzy dosłuchiwali się echa deklaracyj Stanisława Przybyszewskiego, jego fascynacji muzyką Chopina (którego kompozycje grywał podczas pijatyk w gronie cyganerii). W samej postaci Nosa odnajdywano uosobienie „przybyszewszczyzny” krakowskiej. Owo zagadkowe „ram-tam-tam-tam-tam”, które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela, to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z Preludium A-dur Chopina, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie; pewne aktorstwo desperacji, owo „na plan pierwszy wstąpić muszę”, i echa Nadczłowieka: „Bonaparte, ten miał nos” etc. W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera (dla wtajemniczonych) okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą (por. Tadeusz Żeleński-Boy, Plotka o „Weselu”). [przypis redakcyjny]

[391]

zgotowione (gw.) — przygotowane. [przypis edytorski]

[392]

Całowałem Morawiankę — zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa). [przypis redakcyjny]

[393]

insze (gw.) — inne. [przypis edytorski]

[394]

après nous le déluge (fr.) — dosłownie: „po nas [choćby] potop”, „po mojej śmierci niech się dzieje, co chce”, maksyma przypisywana Ludwikowi XV (a raczej powiedziała doń tak pani de Pompadour, chcąc go pocieszyć po klęsce poniesionej pod Rossbach). [przypis redakcyjny]

[395]

gajdus (gw.) — tej formy nie ma w Słowniku gwar polskich J. Karłowicza; gajda: nicpoń, głupiec; gajdziasty: niezgrabny, ociężały. [przypis redakcyjny]

[396]

piniądze tobyś chcioł brać — na zabawie chłopskiej po rzuceniu pieniędzy grajkom można sobie zatańczyć wedle własnej woli (np. na żądaną nutę). [przypis redakcyjny]

[397]

mieście grać powinni (gw.) — mnie powinniście grać (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

[398]

kazujecie (gw.) — każecie; przykazujecie. [przypis edytorski]

[399]

jagem wom zesypoł (gw.) — jak wam zasypałem (nasypałem). [przypis edytorski]

[400]

spiere (gw.) — spiorę. [przypis edytorski]

[401]

gawędzić — tu: w znaczeniu gwarowym (podkrakowskim): przeszkadzać, zawadzać. [przypis redakcyjny]

[402]

mieście grać powinni — tzn. mnie grać powinniście. [przypis redakcyjny]

[403]

szóstka — potoczna nazwa monety dwudziestohalerzowej (równowartości sześciu krajcarów, które były w obiegu w Galicji do 1857 r.), ok. 1900 r. wartość nabywcza takiej sumy odpowiadała cenie litra mleka lub kilograma chleba; szóstkeście dali (gw.): konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: daliście szóstkę. Tadeusz Boy-Żeleński, świadek epoki, twierdzi, że autentyczny Czepiec miał za złe Wyspiańskiemu, iż kazał mu się targować o tak małą kwotę, jakiej by porządny gospodarz nie dawał muzykantom (por. Plotka o „Weselu”). [przypis edytorski]

[404]

dejze (gw.) — dajże. [przypis edytorski]

[405]

następ (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny]

[406]

pojdze (gw.) — pójdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski]

[407]

caf się (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny]

[408]

szuruj (gw.) — idź, wynoś się. [przypis redakcyjny]

[409]

wicie (gw.) — wiecie. [przypis edytorski]

[410]

gazdoń (gw.) — wyraz obelżywy. [przypis redakcyjny]

[411]

pokil (gw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

[412]

was (gw.) — wasz (mąż). [przypis edytorski]

[413]

juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

[414]

tylecka (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

[415]

późni (gw.) — później. [przypis edytorski]

[416]

cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

[417]

piknie (gw.) — pięknie. [przypis edytorski]

[418]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[419]

poziwo (gw.) — poziewa. [przypis edytorski]

[420]

cy (gw.) — czy. [przypis edytorski]

[421]

odydzie (gw.) — odejdzie, odjedzie. [przypis edytorski]

[422]

szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

[423]

udać się komuś (dwa., gw. — spodobać się komuś. [przypis edytorski]

[424]

w cały bidzie (gw.) — w całej biedzie. [przypis edytorski]

[425]

kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

[426]

upornie — uporczywie. [przypis edytorski]

[427]

Polymnia a. Polihymnia — Muza poezji lirycznej i muzyki, wynalazczyni liry. Przedstawiano ją w pozie pełnej zadumy, często okrytą welonem. Jest rysunek Wyspiańskiego tak właśnie przedstawiający Polihymnię (z 1897 r.). [przypis redakcyjny]

[428]

feleton powieści — felieton, tu: powieść drukowana w odcinkach w gazecie (fr.: roman feuilleton). [przypis redakcyjny]

[429]

wiersz — tu: wers. [przypis edytorski]

[430]

że staliście się anieli — nawiązanie do słów z wiersza J. Słowackiego o sile fatalnej jego poezji, która działać będzie: „aż was, zjadacze chleba w aniołów przerobi” (por. Testament mój). Wyspiański podejmuje dyskusję z romantyzmem, z uwznioślonym wizerunkiem Polski, Polaków i polskości wykreowanym przez poezję romantyczną. Nadała ona naszemu patriotyzmowi ton trudny do utrzymania; nie wiadomo, co z tym projektowanym patriotycznym „anielstwem” począć, jak mówi Maryna, czyli nie ma sposobu, by je wykorzystać w codziennym życiu i działaniu. [przypis edytorski]

[431]

z tylum (…) zawracał — z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

[432]

wszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

[433]

zdyb (gw.) — znajda. [przypis redakcyjny]

[434]

dejciez (gw.) — dajecież. [przypis edytorski]

[435]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[436]

jo (gw.) — ja. [przypis edytorski]

[437]

wim (gw.) — wiem. [przypis edytorski]

[438]

pedziołbym (gw.) — powiedziałbym. [przypis edytorski]

[439]

kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

[440]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

[441]

pon (gw.) — pan. [przypis edytorski]

[442]

mioł (gw.) — miał. [przypis edytorski]

[443]

chlebny piec — piec chlebowy (służący do wypieku chleba). [przypis edytorski]

[444]

jeźli (gw.) — jeśli. [przypis edytorski]

[445]

wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

[446]

spion (gw.) — spiął (tu: ściągnął wodze uprzęży konnej, ew. spiął strzemionami ponaglając do biegu). [przypis edytorski]

[447]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

[448]

straśnie (gw.) — strasznie. [przypis edytorski]

[449]

szyćkiego (gw.) — wszystkiego. [przypis edytorski]

[450]

śnig, mliko (gw.) — śnieg, mleko. [przypis edytorski]

[451]

nik (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

[452]

bajok (gw.) — bajarz, łgarz. [przypis redakcyjny]

[453]

śpik (gw.) — malec; [śpioch; red. WL]. [przypis redakcyjny]

[454]

jo naloz (gw.) — ja znalazłem. [przypis edytorski]

[455]

bedzies świciuł (gw.) — będziesz świecił. [przypis edytorski]

[456]

zbierema się (gw.) — zbierzemy się. [przypis edytorski]

[457]

rozmówiewa sie (gw.) — rozmówcie się; porozmawiajcie, umówcie się. [przypis edytorski]

[458]

ni mocie ka (gw.) — nie macie gdzie. [przypis edytorski]

[459]

kajś sie zbiroł, kajś sie broł (gw.) — gdzieś się zbierał, gdzieś się brał (wybierał). [przypis edytorski]

[460]

jo to wim (gw.) — (czy) ja to wiem. [przypis edytorski]

[461]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

[462]

więcy (gw.) — więcej. [przypis edytorski]

[463]

akcyza — cło na rogatkach miejskich, tu przenośnie: zajęcie uciążliwe. [przypis redakcyjny]

[464]

Placówka — zapewne od tytułu powieści Prusa w znaczeniu ważnego stanowiska, służby; tu w intencji ironicznej. [przypis redakcyjny]

[465]

Danaidy (mit. gr.) — córki Danaosa skazane na czerpanie wody sitem, zatem na pracę daremną i bez sensu. [przypis redakcyjny]

[466]

wist — gra w karty. [przypis redakcyjny]

[467]

co jo wim, jescem sie nie zgodała ś nim (gw.) — co ja wiem, jeszcze się z nim nie rozmówiłam (umówiłam, dogadałam). [przypis edytorski]

[468]

krasa (gw.) — krowa maści czerwono-białej lub czarno-białej. [przypis redakcyjny]

[469]

siemieniatka (gw.) — krowa maści siemieniatej (siemieniaty: pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka to kura pstra). [przypis redakcyjny]

[470]

jageś jesce była (gw.) — jak jeszcze byłaś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

[471]

zacnie a. zacni (gw.) — zatęskni. [przypis edytorski]

[472]

bez cały ty wsioski roboty (gw.) — bez całej tej wiejskiej roboty. [przypis edytorski]

[473]

cnieło — cniło, tęskniło. [przypis edytorski]

[474]

tutok (gw.) — tutaj. [przypis edytorski]

[475]

mos (gw.) — masz. [przypis edytorski]

[476]

bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski]

[477]

posłaś (gw.) — poszłaś (tu: za mąż). [przypis edytorski]

[478]

telo, co byś sie wyniosła (gw.) — tak jakbyś się wyniosła. [przypis edytorski]

[479]

chcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski]

[480]

dzisiok (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

[481]

wydać się — wyjść za mąż. [przypis edytorski]

[482]

ś nim (gw.) — z nim. [przypis edytorski]

[483]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

[484]

legnoł (gw.) — położył się. [przypis edytorski]

[485]

idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski]

[486]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[487]

z umęcenia (gw.) — ze zmęczenia. [przypis edytorski]

[488]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[489]

w taki (gw.) — w takiej. [przypis edytorski]

[490]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

[491]

wsady (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

[492]

jakby cejco (gw.) — jakby coś ważnego. [przypis redakcyjny]

[493]

kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

[494]

tyz (gw.) — też. [przypis edytorski]

[495]

Stanisławski, Jan (1860–1907) — objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego „obrazki”. [przypis redakcyjny]

[496]

my sie nie rozumiewa (gw.) — my się nie rozumiemy. [przypis edytorski]

[497]

wycniół sie (gw.) — przecknął, obudził się. [przypis edytorski]

[498]

mitręga (daw., gw.) — znój, trud. [przypis edytorski]

[499]

wsioscy (gw.) — wiejscy; ze wsi. [przypis edytorski]

[500]

zbajczyć — wymyślić coś nierzeczywistego. [przypis redakcyjny]

[501]

byśwa byli (gw.) — byście byli. [przypis edytorski]

[502]

wyszczezyły [mu] się — znaczenie wyrazu być może w związku z wyr. „wyszczerzać się”, śmiać się. [przypis redakcyjny]

[503]

wczas (daw., gw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

[504]

żarny — rozżarzony, palący się, jarzący. [przypis redakcyjny]

[505]

wielga (gw.) — wielka. [przypis edytorski]

[506]

harny (gw.) — dumny, zuchwały. [przypis redakcyjny]

[507]

żarny — żarna; kamienie do ucierania ziaren na mąkę. [przypis edytorski]

[508]

karazyje — karazja, grube wełniane sukno, z którego szyto chłopskie sukmany, jak również odzież żołnierską. [przypis edytorski]

[509]

mirzać się — znaczenie wyrazu niejasne, zapewne: wykazać się, wziąć się do czegoś realnego [względnie: mierzyć się; red. WL]. [przypis redakcyjny]

[510]

Dnieje (…) — dialog zawiera krytykę konserwatywnych koncepcji politycznych dotyczących relacji między polskim ludem a szlachtą, poruszanych m.in. w Psalmach przyszłości i Przedświcie, gdzie Krasiński, starając się ukoić lęk przed możliwą rzezią szlachty, rewolucją chłopską i w związku z tym rozbratem wewnątrz narodu, postulował ścisły sojusz między tymi dwoma stanami („Jeden tylko, jeden cud: / Z szlachtą polską polski lud”). Wykrzyknik Czepca: „Dnieje!!!” stanowi bezpośrednie nawiązanie do tytułu Przedświtu i oznacza świt niepodległości Polski. [przypis edytorski]

[511]

wiszar — ziele czepiające się kamieni, skał. Wyraz ten zrobił raczej niespodzianą „karierę” w literaturze modernizmu, w poezji. Wyspiański kpił z tej maniery: „»Wiszary«? znany wyraz, powszechnie zużyty, / Artur Górski, Miciński karmią się nim co dzień (…)”. [przypis redakcyjny]

[512]

zarucko (gw.) — zaraz. [przypis redakcyjny]

[513]

kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

[514]

wiciny — tu: wici; określenie to oznacza stosowany w dawnej Polsce sposób zwoływania pospolitego ruszenia; początkowo znakiem, że król zwołuje armię były wierzbowe gałązki (witki, wici) rozwożone od dworu do dworu, następnie zastapiły je listy ze stosowną informacją. [przypis redakcyjny]

[515]

kandy — kędy, gdzie. Dom Tetmajera stał na wzniesieniu przy drodze bocznej, prowadzącej ku gościńcowi z Krakowa. [przypis redakcyjny]

[516]

lazom (gw.) — lezą; wchodzą. [przypis edytorski]

[517]

szarpła — dziś popr. forma: szarpnęła. [przypis edytorski]

[518]

wniść (gw.) — wejść. [przypis edytorski]

[519]

kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski]

[520]

ćwirć — ćwierć; tu: drewniane naczynie służące do mierzenia (o pojemności ok. 25 litrów). [przypis redakcyjny]

[521]

ponad Kraków — ze wzniesienia w Bronowicach roztaczał się widok na cały Kraków wraz z Wawelem na horyzoncie. [przypis redakcyjny]

[522]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

[523]

cózeście sie kosów jeni (gw.) — cożeście się chwycili za kosy; czemu chwyciliście za kosy. [przypis edytorski]

[524]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

[525]

wiency (gw.) — więcej. [przypis edytorski]

[526]

wali — tu: nadchodzi, nadciąga. [przypis edytorski]

[527]

biesi — biesy; diabły. [przypis edytorski]

[528]

jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

[529]

wi (gw.) — wie. [przypis edytorski]

[530]

lo (gw.) — dla. [przypis edytorski]

[531]

inso (gw.) — inna. [przypis edytorski]

[532]

zbira (gw.) — zbiera. [przypis edytorski]

[533]

zara (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

[534]

śkapa (gw.) — szkapa; koń. [przypis edytorski]

[535]

Toń — Tonie, wieś na północ od Krakowa, blisko Bronowic. [przypis redakcyjny]

[536]

Królowa — Matka Boska Częstochowska jako „Królowa Korony Polskiej”. [przypis redakcyjny]

[537]

manifest pisze — tu, zgodnie z tradycją poezji konfederacji barskiej, Matka Boska jest traktowana niby regimentarz, który pisze i rozsyła manifesty. [przypis redakcyjny]

[538]

słysta (gw.) — słyszcie. [przypis edytorski]

[539]

syscy (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

[540]

kaz ta (gw.) — gdzież to. [przypis edytorski]

[541]

cyli (gw.) — czyli. [przypis edytorski]

[542]

ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]

[543]

kajsim zabył (gw.) — gdzieś zapomniałem. [przypis edytorski]

[544]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[545]

chyloł (gw.) — schylał. [przypis edytorski]

[546]

copke (gw.) — czapkę. [przypis edytorski]

[547]

bez tom (gw.) — przez tę. [przypis edytorski]

[548]

wiecha — pęk. [przypis edytorski]

[549]

najdę (gw.) — znajdę. [przypis edytorski]

[550]

ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

[551]

ktosik — ktoś, domyślnie: może „zły”, bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową). [przypis redakcyjny]

[552]

zastanowić się (daw.) — zatrzymać się; stanąć. [przypis edytorski]

[553]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

[554]

syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

[555]

ze skałek — raczej z panewek, na które w broni „skałkowej” sypano proch, a kurek ze „skałką”, tj. krzesiwem, spadając powodował wybuch, wystrzał. [przypis redakcyjny]

[556]

ciś — dziś popr. forma: ciśnij; rzuć. [przypis edytorski]

[557]

wyciąg w zad (gw.) — wyciągnij w tył. [przypis edytorski]

[558]

pozałóż (gw.) — pozakładaj. [przypis edytorski]

[559]

chycą (gw.) — chwycą. [przypis edytorski]

[560]

wspak (gw.) — od końca, od tyłu, w odwróconej kolejności. [przypis edytorski]

[561]

ni majom (gw.) — nie mają. [przypis edytorski]

[562]

racie — kończyny, tu niby-ręce. [przypis redakcyjny]

[563]

copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski]

[564]

Miałeś, chamie, złoty róg — słowa Wyspiańskiego do melodii ludowej, którą dołączył do tekstu; później „przyjęły się” i słowa jako piosenka rzekomo ludowa. [przypis redakcyjny]

[565]

stroiki — przybrania ludowego stroju krakowskiego. [przypis redakcyjny]

[566]

nieustawny — tu: nieustanny, nieustający. [przypis redakcyjny]

Tekst: Wolne Lektury, domena publiczna lub wolna licencja. Spis treści i audiobook.

AKT III

SCENA I

SCENA II

POETA

GOSPODARZ

NOS

GOSPODARZ

POETA

PAN MŁODY

NOS

PAN MŁODY

NOS

PANNA MŁODA

POETA

GOSPODARZ

PAN MŁODY

POETA

NOS

POETA

Artysta, Poeta, SztukaNOS

GOSPODARZ

Chłop, Pozycja społeczna, SzlachcicNOS

POETA

PAN MŁODY

GOSPODARZ

NOS

POETA

NOS

GOSPODARZ

POETA

GOSPODARZ

GOSPODYNI

GOSPODARZ

Pijaństwo, PocałunekNOS

PAN MŁODY

POETA

GOSPODYNI

NOS

PANNA MŁODA

Kondycja ludzkaPOETA

PAN MŁODY

POETA

NOS

PAN MŁODY

POETA

NOS

GOSPODARZ

NOS

SCENA III

CZEPIEC

MUZYKANT

CZEPIEC

MUZYKANT

CZEPIEC

MUZYKANT

CZEPIEC

SCENA IV

CZEPCOWA

CZEPIEC

CZEPCOWA

CZEPIEC

CZEPCOWA

CZEPIEC

CZEPCOWA

CZEPIEC

SCENA V

CZEPCOWA

GOSPODYNI

Młodość, WeseleCZEPCOWA

GOSPODYNI

CZEPCOWA

GOSPODYNI

CZEPCOWA

GOSPODYNI

SCENA VI

Flirt, Kobieta, Literat, Poeta, Poezja, SztukaRACHEL

POETA

RACHEL

POETA

RACHEL