Motyw: wojna w literaturze

37 lektur szkolnych i 219 oznaczonych fragmentów. Kliknij cytat, żeby przejść do miejsca w tekście.

Starożytność

Państwo

Platon · 6 fragmentów

Zdaje się, że nie tylko miasto bierzemy, jak się tworzy, ale w dodatku miasto opływające w zbytki. Może to nawet i nieźle. Jak się i takiemu przyjrzymy, gotowiśmy zaraz dojrzeć sprawiedliwość i niesprawiedliwość, jak to…Księga druga — przejdź do fragmentu
Ale nad tym się zastanów, Sokratesie, jak to nasze państwo potrafi wojnę prowadzić, jeżeli nie będzie miało pieniędzy. Zwłaszcza jeżeli będzie musiało prowadzić wojnę z państwem wielkim i bogatym. — Jasna rzecz…Księga czwarta — przejdź do fragmentu
Bo jeżeli chodzi o wojnę — dodałem — to uważam, że to jasne, w jaki sposób będą wojnę prowadzili. — W jaki sposób? — powiedział. — Że wspólnie będą ciągnęli na wojnę i do tego zabiorą ze sobą chłopców, co najtęższych…Księga piąta — przejdź do fragmentu

Eneida

Wergiliusz · 5 fragmentów

Tymczasem gwiazdy zeszły, noc z morza zapadła, / Ziemię, niebo i zdrady Greków gęstym mrokiem / Spowijając; Teukrowie w milczeniu głębokiem / Spoczną w murach; znużonych sen ciężki owładnie. / A już, w szyk wiążąc…Księga II — przejdź do fragmentu
Tymczasem w murach wrzawa wre coraz gorętsza / I coraz bardziej z dala, choć między drzew szczyty / Dom Anchiza rodzica w cień chowa się skryty, / Wrzask dobiega, szczęk broni po domach i sadach. / Otrząsnąłem się ze…Księga II — przejdź do fragmentu
Na pewną śmierć kroczymy, gdzie ściele się droga, / Środkiem miasta; noc mroczna roztacza w krąg cienie… / Kto klęskę onej nocy, kto śmierci zniszczenie / Wypowie albo łzami dorówna zła miary?! / Władnący lat tak wiele…Księga II — przejdź do fragmentu

Iliada

Homer · 1 fragment

Nikt tu strzał, nikt oszczepów dalekich nie ciska, / Obie, równo zajadłe, strony walczą z bliska. / Okrutna rzeź: ten kole, ten rąbie, ten siecze, / Błyszczą w rękach dzidy, siekiery i miecze, / Powietrze od orężów…Księga XV — przejdź do fragmentu

Średniowiecze

Pieśń o Rolandzie

Autor nieznany · 7 fragmentów

Cesarz wraca na swoją kwaterę. Przybył do miasta Galny: hrabia Roland zdobył je i zniszczył; od tego dnia stało sto lat pustką. Król czeka nowin od Ganelona i haraczu z Hiszpanii, wielkiego kraju.XXX – LXXXI — przejdź do fragmentu
Dzień jest jasny, słońce piękne, nie masz zbroi, która by się nie lśniła. Tysiąc trąb gra, iżby było piękniej. Hałas jest wielki: Francuzi usłyszeli go. Oliwier mówi: „Panie towarzyszu, bardzo to być może, jak mniemam…XXX – LXXXI — przejdź do fragmentu
Z drugiej strony staje arcybiskup Turpin. Spina konia i wjeżdża na goły pagórek. Woła Francuzów i upomina ich: „Panowie barony, Karol zostawił nas tutaj: dla naszego króla trzeba nam mężnie umrzeć. Pomóżcie bronić…LXXXII – CXXVII — przejdź do fragmentu

Kronika polska

Gall Anonim · 2 fragmenty

Tym sposobem od trojga wojsk opasany Bolesław, niezłomny w odwadze, nad tym się zastanawia, czyjego najpierwej oczekiwać miał uderzenia lub na kogo uderzyć zaczepnie, podobny w onym stanowisku do lwa lub odyńca przez…Księga wtóra — przejdź do fragmentu
Bolesław, krew gorętsza, wraz z młodszym rycerstwem, nie ceniąc sobie wiele rad starszych, głosowali, jak to już miało miejsce poprzednio, za uderzeniem na Pragę. I bez wątpienia byłoby przemogło to zdanie młodszych…Księga Trzecia — przejdź do fragmentu

Renesans

Kazania sejmowe

Piotr Skarga · 8 fragmentów

A co nagorzej, skąd już bliskie i nagłe niebeśpieczeństwo nadchodzi: turecka moc i szabla na głowy wasze następuje, bliskie i co rok bliższe tyrana tego sąsiedztwo we wrota już wasze pogląda. Pokój z nim niepewny ani…Pierwsze. Na początku Sejmu. Przy Ś. Mszy sejmowej — przejdź do fragmentu
Macie od tejże ojczyzny do tego czasu sławę wojenną, która się tych wieków nawięcej za szczęśliwym panów i królów waszych panowanim podniosła. Rodzi wam ta matka mężne i mądre, i szczęśliwe hetmany, mocne i…Kazanie wtóre. O miłości ku ojczyznie i o pierwszej chorobie Rzeczypospolitej, która jest z nieżyczliwości ku ojczyźnie — przejdź do fragmentu
Matatyasz dla Rzeczypospolitej, która na zakonie Bożym fundowana była, dla oddalenia niewolej i tyraństwa króla Antyocha i innych postronnych nieprzyjaciół zdrowie swoje ważył. I mając sześć synów, na testamencie im…Kazanie wtóre. O miłości ku ojczyznie i o pierwszej chorobie Rzeczypospolitej, która jest z nieżyczliwości ku ojczyźnie — przejdź do fragmentu

Gargantua i Pantagruel

François Rabelais · 7 fragmentów

Wróciwszy do Lerny, piekarze, nawet nie zjadłszy i nie napiwszy się, udali się natychmiast na kapitol i tam przed królem Żółcikiem, trzecim tego imienia, wytoczyli swoje skargi, ukazując połamane koszyki, potargane…Rondo — przejdź do fragmentu
Wedle bowiem prawdziwej mądrości wojennej, nigdy nie trzeba doprowadzać nieprzyjaciela do ostatecznej rozpaczy; jako że w takowej opresji mnożą mu się siły w dziesięćkroć i budzi się męstwo, które było już zemdlone i…Rondo — przejdź do fragmentu
Przyprowadzono Kogutka przed oblicze Tęgospusta, który go zaczął wypytywać o zamiary i plany Żółcikowe i do czego by zdążał przez one gwałty i rozboje. Na co tamten odpowiedział, iż celem i zamiarem króla jest podbić…Rondo — przejdź do fragmentu

Hamlet

William Shakespeare (Szekspir) · 4 fragmenty

Siądźcie i niech mi powie, kto świadomy, / Na co te ciągłe i tak ścisłe warty / Poddanych w kraju noc w noc niepokoją? / Na co to lanie dział i skupowanie / Po obcych targach narzędzi wojennych? / Ten ruch w warsztatach…AKT PIERWSZY — przejdź do fragmentu
to zjawisko w wojennym przyborze / Odwiedza nasze czaty i przybiera / Na siebie postać nieboszczyka króla, / Który tych wojen był i jest sprężyną.AKT PIERWSZY — przejdź do fragmentu
A teraz wiedzcie, że młody Fortynbras, / Czyli to naszą lekceważąc wartość, / Czyli to sądząc, że z śmiercią drogiego / Brata naszego w królestwie tym znajdzie / Nieład i bezrząd, i na tym jedynie / Budując płonną…AKT PIERWSZY — przejdź do fragmentu

Próby: Próby. Księga druga

Michel de Montaigne · 2 fragmenty

Może nam się zdawać dziwne, iż w wojnach, jakie wstrząsają obecnie naszym państwem, widzimy, jak wypadki toczą się i wahają w pospolity i zwyczajny sposób; to dlatego, iż troszczymy się w nich jeno o nasze sprawy.…Rozdział XII. Apologia Rajmunda Sebond — przejdź do fragmentu
Kiedy w tej materii przywodzę sobie na pamięć Mehameda, owego, który ujarzmił Konstantynopol i dokonał ostatecznej zagłady greckiego imienia, nie wiem, czy w kim owe dwie namiętności były podobnie zrównoważone, jak w…Rozdział XXXIII. Historia Spuryny. — przejdź do fragmentu

Odprawa posłów greckich

Jan Kochanowski · 1 fragment

ROTMISTRZ Takci, panowie: wy tu radzicie, a w polu / Grekowie nas wojują. Wczora o południu / Pięć galer ich przypadło na trojańskie brzegi. / Ludzi wprawdzie nie brali ani też palili, / Ale cokolwiek było w polu bydła…przejdź do fragmentu

Barok

Pamiętniki

Jan Chryzostom Pasek · 10 fragmentów

Nie umiejętność moja to sprawiła, / Ale natura dobrym cię czyniła; / Ta zaś łaskawość i kochanie z tobą / Z tej okazyjej, żeśmy rośli z sobą. / Kiedym wsiadł na cię, tak mi się widziało, / Że na mnie wojska sto tysięcy…[Rok 1656] — przejdź do fragmentu
Okup przepadł, on też sam, że nigdzie nie miał oka wesołego, bo gdzie się obrócił, wszędzie płacz i przekleństwo słyszał od synów, mężów, braci, których na wojnie polskiej pogubił, wpadł w desperacyją i umarł. Otóż…Rok Pański 1657 — przejdź do fragmentu
Mnie jedno wielką czyni dystrakcyją owe afektów zawzięcie. Listy latają częste stamtąd i ode mnie. W jednej godzinie napadnie myśl, żeby zostać, w drugiej, tego nie czynić; znowu koniecznie nie może być inaczej, tylko…Rok pański 1659 — przejdź do fragmentu

Oświecenie

Bajki i przypowieści: Chleb i szabla

Ignacy Krasicki · 1 fragment

Chleb przy szabli gdy leżał, oręż mu powiedział: / «Szanowałbyś mnie bardziej, gdybyś o tym wiedział, / Jak ja na to pracuję i w wieczór, i rano, / Żeby twoich bezpiecznie darów używano». / «Wiem ja — chleb odpowiedział…przejdź do fragmentu

Romantyzm

Konrad Wallenrod

Adam Mickiewicz · 7 fragmentów

Sto lat mijało, jak zakon krzyżowy / We krwi pogaństwa północnego brodził; / Już Prusak szyję uchylił w okowy / Lub ziemię oddał, a z duszą uchodził; / Niemiec za zbiegiem rozpuścił gonitwy, / Więził, mordował, aż do…Wstęp – Uczta — przejdź do fragmentu
Skąd Litwini wracali? Z nocnej wracali wycieczki; / Wieźli łupy bogate, w zamkach i cerkwiach zdobyte. / Tłumy brańców niemieckich z powiązanymi rękami, / Ze stryczkami na szyjach, biegą przy koniach zwycięzców…Pieśń Wajdeloty – Alpuhara — przejdź do fragmentu
Nie wiem — rzecze młodzieniec — jaki mój ród i nazwisko, / Bo dziecięciem od Niemców byłem w niewolę schwytany. / Pomnę tylko, że kędyś w Litwie śród miasta wielkiego / Stał dom moich rodziców. Było to miasto drewniane…Pieśń Wajdeloty – Alpuhara — przejdź do fragmentu

Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Adam Mickiewicz · 4 fragmenty

Takie były zabawy, spory w one lata / Śród cichej wsi litewskiej, kiedy reszta świata / We łzach i krwi tonęła; gdy ów mąż, bóg wojny, / Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny, / Wprzągłszy w swój rydwan orły…Księga pierwsza — przejdź do fragmentu
Pamiętasz, że Jacek chciał do wojska słać syna, / Potem w Litwie zostawił: cóż w tym za przyczyna? / Oto w domu ojczyźnie potrzebniejszy będzie. / Słyszałeś pewnie, o czym już gadają wszędzie, / O czym ja wiadomostki…Księga szósta — przejdź do fragmentu
Aż oto nowe stada: jakby gilów, siewek / I szpaków, stada jasnych kit i chorągiewek / Zajaśniały na wzgórkach, spadają na błonie: / Konnica! Dziwne stroje, niewidziane bronie! / Pułk za pułkiem; a środkiem, jak stopione…Księga jedenasta — przejdź do fragmentu

Lilla Weneda

Juliusz Słowacki · 3 fragmenty

Splamiłeś moje oczy, mości Ślazie, / Wlazłem za twoją poradą na sosnę, / Splamiłeś moje oczy krwi widokiem. / To sprawa diabła, przybyłem nawracać, / A jacyś ludzie przybyli wycinać; / Wycięli prędzej, niż ja…AKT I — przejdź do fragmentu
Cóż ci mówią wróżby? cóż wyrzekły? / / ROZA WENEDA Człek na człeka jak pies pójdzie wściekły.AKT IV — przejdź do fragmentu
Kto noc taką widział, / Ten wie, co waży świat… co warci ludzie — / Litośniejszymi są pioruny złote, / Bo tylko sosnom serca rozdzierają. / Na toż to matkom dzieci swe hodować, / Aby z nich były kiedyś takie jatki?…AKT V — przejdź do fragmentu

Kordian

Juliusz Słowacki · 1 fragment

Daj go tam szatanu / Kaprala… tęgi człowiek!… Wywiódł wojsko w pole, / Nie w pole, w piaski raczej; równo jak po stole, / Otwarto na wsze strony, kędyś wzrok obrócił, / Oko biegnąc po piaskach Boga szuka w niebie.…AKT PIERWSZY — przejdź do fragmentu

Reduta Ordona

Adam Mickiewicz · 1 fragment

Patrz, tam granat w sam środek kolumny się nurza, / Jak w fale bryła lawy, pułk dymem zachmurza; / Pęka śród dymu granat, szyk pod niebo leci / I ogromna łysina śród kolumny świeci. / Tam kula, lecąc, z dala grozi…przejdź do fragmentu

Balladyna

Juliusz Słowacki · 1 fragment

Siedź, pani, w namiocie. / Niechaj cię próżność nie prowadzi w złocie / Na oczy słońca i na łuków żądła. / Bogdaj byś cicho śpiewała i prządła / Szatę królewską lub śmierci koszulę; / To albo drugie pewnie ci się…AKT PIĄTY — przejdź do fragmentu

Dziady. Poema: Dziady, część III

Adam Mickiewicz · 1 fragment

więc mnie się zdarzyło / W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było, / Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim — / Więc byłem w legijonach, naprzód pod Dąbrowskim, / A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego.…AKT I — przejdź do fragmentu

Pozytywizm

Potop: tom drugi

Henryk Sienkiewicz · 40 fragmentów

— Godzi się to, godzi, bo nieprzyjaciołom tylko bierzem — rzekł stary. — Nieprawda jest, bo i swoich napadacie, co mi już twoi synalowie wyznali, a to już prosty rozbój i szlacheckiemu imieniowi zakała. Wstyd wam…Rozdział III — przejdź do fragmentu
Zamek i miasto nie były zniszczone, bo pan Wessel, starosta makowski, oddał je bez boju, sam zaś wraz z załogą umknął pospiesznie, obawiając się zemsty osobistego swego nieprzyjaciela Radziejowskiego. Lecz gdy pan…Rozdział X — przejdź do fragmentu
— Naszego narodu jest dziesięć razy tyle; dostatków Bóg nam tak przymnożył, że w moim starostwie sochaczewskim więcej się pszenicy rodzi niż w całej Szwecji, a co do męstwa, to ja byłem pod Kircholmem, gdzieśmy w trzy…Rozdział X — przejdź do fragmentu

Potop: tom pierwszy

Henryk Sienkiewicz · 25 fragmentów

Nie stało zaś tego ojca i dobrodzieja szlachty laudańskiej w roku 1654. Rozpaliła się wówczas wzdłuż całej wschodniej ściany Rzeczypospolitej straszna wojna. Pan Billewicz już na nią nie poszedł, bo nie pozwolił mu na…Wstęp — przejdź do fragmentu
Lecz wśród ogólnych narzekań ani jeden głos nie podniósł się przeciw młodemu pułkownikowi, panu Jerzemu Michałowi Wołodyjowskiemu. Owszem, ci, co uszli z pogromu, wysławiali go pod niebiosa, cuda opowiadając o jego…Wstęp — przejdź do fragmentu
Mówiono tylko o Kmicicach nieustannie we dworze w Wodoktach, a raczej o panu Andrzeju, bo stary miecznik nie żył już także. Młodszy pod Szkłowem z własną chorągiewką i orszańskimi wolentarzami stawał. Później zniknął z…Wstęp — przejdź do fragmentu

Potop: tom trzeci

Henryk Sienkiewicz · 24 fragmenty

W czasie gdy w Rzeczypospolitej wszystko, co żyło, siadało na koń, Karol Gustaw bawił ciągle w Prusach, zajęty dobywaniem tamtejszych miast i układami z elektorem. Po łatwym i nadspodziewanym podboju bystry wojownik…Rozdział I — przejdź do fragmentu
Ale jak gdy wśród gęszczy borów potężny niedźwiedź niesie swe ciężkie cielsko, krusząc po drodze krze i gałęzie, wilcy zaś idą w trop za nim i nie śmiąc mu drogi zastąpić, coraz bliżej następują nań z tyłu, tak i owe…Rozdział I — przejdź do fragmentu
Sam Karol Gustaw wprędce pomiarkował, jak straszne jest jego przedsięwzięcie. Wojna rozlewała się naokół niego tak szeroko, jak morze rozlewa się naokół zabłąkanego wśród roztoczy okrętu. Gorzały Prusy, gorzała…Rozdział I — przejdź do fragmentu

Lalka: tom pierwszy

Bolesław Prus · 9 fragmentów

— Pryncypał jeszcze nie wraca, nie miał pan listu? — spytał Klejn. — Spodziewam się go w połowie marca, najdalej za miesiąc. — Jeżeli go nie zatrzyma nowa wojna. — Staś… Pan Wokulski — poprawił się Rzecki — pisze mi, że…II. Rządy starego subiekta — przejdź do fragmentu
— No, cóż nowego? — rzekł spokojniejszym tonem pan Ignacy trącając gościa w kolano. — Domyślam się, że ci chodzi o politykę — odparł Wokulski. — Będzie pokój. — A po cóż zbroi się Austria? — Zbroi się za sześćdziesiąt…IV. Powrót — przejdź do fragmentu
— Bankierskie stoły!… — powtórzył. — Srebra naszych przodków bywały już na stołach Tatarów, Kozaków, zbuntowanych chłopów, i nie tylko nam to nie uchybiało, ale nawet przynosiło zaszczyt. Kto walczy, naraża się na…VI. W jaki sposób nowi ludzie ukazują się nad starymi horyzontami — przejdź do fragmentu

Quo vadis

Henryk Sienkiewicz · 4 fragmenty

— Pamiętam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy. — Tak. Wybuchła wojna. Wanniusz wezwał na pomoc Jazygów, jego zaś mili siostrzeńcy Ligów, którzy, zasłyszawszy o bogactwach Wanniusza i zwabieni nadzieją łupów, przybyli w…Rozdział pierwszy — przejdź do fragmentu
Nieraz, gdy tu pomyślę o czczości, niepewności i nudzie naszego życia, przychodzi mi do głowy, że ty może i lepiej wybrałeś i że nie dwór cezara, ale wojna i miłość są dwiema jedynymi rzeczami, dla których się rodzić i…Rozdział piętnasty — przejdź do fragmentu
Spodziewaliśmy się tu, jak ci wiadomo, Tyrydata, tymczasem Wologezes napisał list obraźliwy. Ponieważ podbił Armenię, prosi, żeby mu ją zostawić dla Tyrydata, bo jeśli nie, to i tak jej nie odda. Czyste drwiny! Więc…Rozdział piętnasty — przejdź do fragmentu

W pustyni i w puszczy

Henryk Sienkiewicz · 1 fragment

Staś rozglądając się wokół, nie mógł zrozumieć, jakim sposobem upadło miasto tak silnie obwarowane i leżące w widłach utworzonych przez Biały i Niebieski Nil, a zatem z trzech stron otoczone wodą, a dostępne tylko od…ROZDZIAŁ XVI — przejdź do fragmentu

Dwudziestolecie międzywojenne

Przedwiośnie

Stefan Żeromski · 22 fragmenty

Czaruś dostał był właśnie promocję z klasy czwartej do piątej i skończył czternasty rok życia, gdy Seweryna Barykę jako oficera zapasowego powołano do wojska. — Wojna wybuchła. — Szybko, w ciągu paru dni, idylla…Część pierwsza — Szklane domy — przejdź do fragmentu
Od męża nadchodziły listy dość często. Był na linii bojowej, gdzieś w Prusach Wschodnich, ponad Mazurskimi Jeziorami. Listy jego były jednostajne, niemal urzędowe, suche i zawierające zawsze te same zwroty.Część pierwsza — Szklane domy — przejdź do fragmentu
Seweryn Baryka nie pokonał Niemców nad Mazurskimi Jeziorami. Przeciwnie — wiał na wschód z resztą armii. Długo nie było od niego wieści, a gdy wreszcie nadeszła, to już zupełnie skądinąd. Był w Karpatach. Parł na Węgry.…Część pierwsza — Szklane domy — przejdź do fragmentu

Współczesność

Pożegnanie z Marią: Pożegnanie z Marią

Tadeusz Borowski · 7 fragmentów

Równie pomyślnie układały się losy pracowników Inżyniera. Wprawdzie ustawodawstwo okupacyjne zabraniało Inżynierowi wypłacać tygodniówki ponad 73 złote, jednak Inżynier kilkunastu swoim ludziom dawał z własnej…II — przejdź do fragmentu
— A, to trzeba lepiej zaczekać, pani doktorowo — rzekł stanowczo kierownik. Pracowicie wychuchał w oblodzonej szybie otwór i, przechylając głowę, jednym okiem spoglądał z ukosa na plac, na otwartą bramę, na ulicę, która…II — przejdź do fragmentu
— Jakże się pani przedostała do nas? — zapytałem, aby podtrzymać rozmowę. Drzwi kantoru trzasnęły. Klient zatupotał nogami, obijając z butów śnieg. Kierownik kopnął krzesło i wyszedł do klienta. Stara podniosła na mnie…II — przejdź do fragmentu

Rok 1984

George Orwell · 5 fragmentów

Winston nie pamiętał czasów, kiedy jego kraj nie prowadziłby jakiejś wojny, było jednak jasne, że w czasach jego dzieciństwa dość długo panował pokój, ponieważ jedno z jego pierwszych wspomnień dotyczyło nalotu…Część I — przejdź do fragmentu
Od tamtego momentu wojna trwała w zasadzie nieprzerwanie, choć, ściśle rzecz biorąc, nie była to zawsze ta sama wojna. Przez kilka miesięcy w jego dzieciństwie trwały chaotyczne walki na ulicach samego Londynu, niektóre…Część I — przejdź do fragmentu
Zmieniają się sojusze, ale te trzy superpaństwa pozostają w stanie wojny nieprzerwanie od dwudziestu pięciu lat. Jednakże wojna nie jest już tożsama z desperacką, wyniszczającą walką, jak w pierwszych dekadach…Rozdział 3. WOJNA TO POKÓJ — przejdź do fragmentu

Pożegnanie z Marią: Dzień na Harmenzach

Tadeusz Borowski · 2 fragmenty

— A właśnie, Tadeusz, że źle zrobiłeś — rzekł, wysuwając się zza innych, stary, gruby Żyd. Oparł łopatę o ziemię i, stanąwszy nade mną, ciągnął: — Przecież i ty byłeś głodny, więc umiesz nas zrozumieć. Nic by ciebie nie…I – IV — przejdź do fragmentu
— Tadek, co słychać? — A nic, Kijów zajęli. — A czy to prawda? — Śmieszne pytanie! Tak drąc się na cały głos, omijam ich z boku i idę wzdłuż rowu. Nagle słyszę za sobą wołanie: — Halt, halt, du Warschauer! — I za chwilę…V – VII — przejdź do fragmentu

Pożegnanie z Marią: Śmierć powstańca

Tadeusz Borowski · 1 fragment

– Nie gadaj. Przyłóż ucho do ściany, a posłyszysz, jak ziemia huczy od artylerii. Kują w nią tam na Zachodzie, kują… — Już od miesiąca tak kują. Przez ten czas u nas wymarło trochę ludzi, nazwoziliśmy wapna, cegły…przejdź do fragmentu

Motywy pokrewne

Fragmenty i oznaczenia motywów: Wolne Lektury.

Motyw wojna w literaturze — lektury i fragmenty | Literum